Zë i madhërishëm…
nga Visar Zhiti
– në Ditën Përkujtimore të Viktimave të Regjimeve Totalitare –
Poezia e Lazër Radit “Ave Cesar”.
Rëndësi ka dhe ç’zgjedhim të kujtojmë dhe si, ç’përshëndesim dhe… edhe britma ka rëndësi…
Ave Cesar!
Ave Cesar! Nisi si një përshëndetje dhe u kthye në përshëndetje pushtetit…
Akuza nuk është vetëm kundër tiranit dhe tiranisë, por dhe ndaj nënshtrimit, frikës e servilizmit, edhe ndaj kujtesës së copëzuar keqas…
Ave Cesar…! – kujtoj një poezi therëse të shkrimtarit, poetit dhe studiuesit Lazër Radi, që u bëri ballë të gjitha burgjeve dhe internimeve të diktaturës në Shqipëri, që pas Luftës II Botërore e derisa ra perandoria komuniste.
E kam dëgjuar Ave Cesar-in e tij të na e lexonte vetë në një nga ato mbrëmjet, kur kisha shkuar ta takoja atje në internim, në Savër të Lushnjës, në barakën ku jetonte me familjen, aq të përzemërt e mikpritëse.
Kujtoj, u shtrua tryeza me ç’kishin, gjithsesi plot, u ulën djemtë dhe nuset, në krye si patriark Zotni Lazri me Zonjën, aty dhe unë, mysafiri i natës. Dhe kërkova të na lexonte diçka…
Për Lazër Radin më kishte folur dhe në burg bashkëvuajtësi im, dhëndri i tij, Dine Dine, u habit që unë dija për një dorëshkrim të Lazrit mbi Migjenin, me të cilin kishte kaluar një verë në Pukë, vëllai im më i madh e kishte gjetur dorazi monografinë, fshehurazi, e lexova dhe unë gjimnazist.
Lazër Radi ishte i ardhur nga Prizreni, se donte të studionte në Tiranë… vazhdoi Gjimnazin dhe në Shkodër… u laurua në Romë, në “La Sapienza” u doktorua në Jurisprudencë, u kthye në atdhe dhe iu përkushtua gazetarisë, letërsisë dhe përkthimit… dhe…
E kujtoj si tani kur Zotni Lazri po shfletonte fletoren e tij të poezive atë natë dhe nisi të na lexonte “Ave Cesar” me atë zërin me kantilenë si qiellore, të një qielli të plagosur, me retë në ngjyrën e flokëve të tij… madhështor, më saktë i madhërishëm. Jashtë ishte natë dhe diktaturë.
Kishte yje dhe spiunë.
“Ave Cesar” kumbonte zëri i Lazrit që shumë shpejt do të bëhej për mua:
Ave Maria…!
Dita e Kujtesës
Po sot, më 23 gusht, është dhe Dita e Kujtesës për miliona njerëz që vuajtën ose humbën jetën nën regjime totalitare, veçanërisht të nazizmit dhe të stalinizmit (kupto: të komunizmit)
U zgjodh kjo datë se më gusht 1939, Gjermania naziste e Adolf Hitlerit dhe Bashkimi Sovjetik i Stalinit nënshkruan Paktin Molotov–Ribbentrop. Publikisht ishte një marrëveshje mossulmimi, por kishte edhe protokolle sekrete me të cilat ata ndanin Evropën në zona ndikimi. Dhe… së bashku e sulmuan Poloninë.
Black Ribbon Day – Dita e Shiritit të Zi, kujtohet në Kanada, por dhe në SHBA, megjithëse këtu ka një ditë tjetër zyrtare, “National Day for the Victims of Communism” – 7 nëntor, kur shpërtheu revolucioni bolshevik në Rusi, 100 milion janë viktimat, më shumë se dy luftërat botërore bashkë…
Për këtë Ditë, zgjodha poezinë e Lazër Radit, e mora nga muri i fb të birit të tij, poet dhe ai, Jozef Radi.
Arena në poezinë e Lazrit është shoqëria dhe njerëzit vrasin njëri-tjetrin duke brohëritur për tiranin. Poezia kthehet në diçka ironike dhe tragjike:
“…I përgjakuni gjakatarin
përshëndet,
në triumfin e vdekjes!
Zëri i Poetit të burgjeve ende buçet mbi ditët si i grisur nga era:
Gjamët e urrejtjes
mbi ju i kam derdhë…
për fatin e keq të skllavit…
për at’ qendrim të ulët,
të nënshtruem e lajkatar…
…Dhe ju prap,
n’grahmat e mbetuna të jetës,
ulërini me sa frymë keni
si të marrë:
…Ave Cesar! Ave Cesar!”
Prap jeni me tiraninë? Edhe duke mos e dashur? Ishit me ata që shtypnin dhe jo me ata që shtypeshin? Dhe ishit vetë shtypësit? Edhe të shtypurit po vetë?!
Mashtrimi i madh…
Shqipëria vazhdon të protestojë, kërkon ndryshimin e vërtetë, të mbrojë natyrën e saj… por dhe natyrën e së vërtetës… të moralit… njeriu duhet të jetë i lirë në vendin e tij dhe të punojë për lumturinë, ku mund…
Gjithsesi nga andej që duket si rrënojat e një arene, diçka si fantazma e Lazër Radit kthen kokën e mjegullt… dhe buzëqesh…
Marrë nga Muri i FB Visar Zhiti, 23 gusht 2026