“Shtëpia me Gjethe” dhe muzeu i një diktature të zbutur
nga Muçi Xhepa
Vizitova Muzeun Kombëtar të Përgjimeve, “Shtëpia me Gjethe”, me bindjen se do të hyja në një nga vendet ku historia e diktaturës komuniste shqiptare do të më përplasej në fytyrë me gjithë brutalitetin e saj. Në fund të fundit, bëhet fjalë për një godinë të lidhur drejtpërdrejt me aparatin e Sigurimit të Shtetit, një institucion që për dekada survejoi, përndoqi, burgosi dhe shkatërroi jetë njerëzore.
Por dola prej andej me një ndjesi krejt tjetër: sikur kisha parë jo muzeun e krimeve të diktaturës, por muzeun e mënyrës se si krimet e diktaturës mund të zbuten, estetizohen dhe neutralizohen.
Kjo është ajo që më shqetësoi.
Një diktaturë nuk mbahet mend për aparatet e saj të përgjimit. Mbahet mend për njerëzit që u burgosën, u torturuan, u internuan, u pushkatuan, u ndanë nga familjet dhe u dënuan për një fjalë, një mendim, një biografi familjare apo thjesht sepse nuk i përkisnin botës që regjimi kërkonte të krijonte.
Por në “Shtëpinë me Gjethe”, në përshtypjen time, kjo tragjedi njerëzore humbet pas objekteve dhe një rrëfimi muzeal që nuk e përcjell me forcën e duhur Sigurimit të Shtetit biografi familjare tragjedi njerëzore rrëfimi muzeal përmasën e terrorit.
Në disa raste, aparatet e ekspozuara duken si relike të një teknologjie të vjetëruar. Dhe kjo krijon një paradoks të madh: një nga diktaturat më represive të Europës komuniste rrezikon të reduktohet në disa pajisje që sot mund të duken primitive. Por terrori i Sigurimit nuk ishte primitiv në efektin e tij. Ai ishte një sistem i organizuar për të depërtuar në jetën private, për të krijuar mosbesim dhe për ta kthyer shoqërinë në një hapësirë ku askush nuk ishte plotësisht i sigurt nga tjetri.
Dhe kjo është ajo që mungon kur teknika zë vendin e krimit.
Mungojnë njerëzit.
Mungojnë viktimat.
Mungon drama e familjeve.
Mungon pyetja se çfarë i bëri kjo diktaturë shoqërisë shqiptare dhe çfarë pasojash vazhdojmë të mbartim edhe sot.
Në vend të kësaj, në disa hapësira të ekspozitës shfaqen edhe materiale filmike të prodhuara nga aparati propagandistik i regjimit. Dhe këtu muzeu hyn në një terren edhe më problematik. Propaganda e një diktature mund të ekspozohet, sigurisht. Por ajo duhet ekspozuar si propagandë e çmontuar dhe e vendosur përballë dëshmive të viktimave dhe dokumenteve që tregojnë realitetin që regjimi përpiqej të fshihte.
Përndryshe, propaganda rrezikon të marrë sërish skenën.
Një muze i diktaturës nuk mund të jetë thjesht një vend ku shfaqet ajo që regjimi prodhoi. Ai duhet të jetë vendi ku regjimi demaskohet.
Kjo është arsyeja pse dola prej andej duke menduar se “Shtëpia me Gjethe” nuk duhet të na tregojë vetëm si përgjonte Sigurimi, por duhet të na tregojë çfarë u bëri njerëzve pasi i përgjonte.
Sepse një mikrofon i fshehur nuk është krimi. Krimi fillon atëherë kur informacioni i mbledhur prej tij përdoret për të arrestuar një njeri, për ta torturuar, për ta burgosur, për ta internuar apo për t’i shkatërruar familjen.
Aty fillon historia që duhet të na drithërojë.
Dhe ndoshta ky është problemi më i madh i një muzeu të tillë: kur krimi paraqitet pa mjaftueshëm viktimë, kur terrori paraqitet pa mjaftueshëm dhimbje dhe kur propaganda paraqitet pa një kundër-rrëfim të fuqishëm, historia mund të kthehet në dekor.
E këtë e ndjeva edhe te reagimi i disa vizitorëve të huaj. Ata qeshnin. Ndoshta nuk e njihnin historinë shqiptare. Ndoshta ekspozimi nuk ua kishte bërë të kuptueshme peshën e asaj që po shihnin. Por pikërisht për këtë ekziston muzeu. Një muze nuk duhet t’i kërkojë vizitorit të vijë i informuar për të kuptuar tragjedinë. Duhet ta edukojë, ta përballë me faktet dhe, mbi të gjitha, ta bëjë të kuptojë se pas çdo dosjeje, aparati përgjimi apo fotografie qëndronte një jetë njerëzore.
Nëse një vizitor del nga një muze i diktaturës duke parë vetëm disa pajisje të vjetra dhe duke mos ndjerë asgjë për njerëzit që u shkatërruan prej atij sistemi, atëherë diçka ka dështuar në mënyrën e rrëfimit.
Shqipëria ka ende një marrëdhënie të papërfunduar me të kaluarën e saj komuniste. Kjo nuk është vetëm çështje muzeale. Është çështje politike, shoqërore dhe morale. Një shoqëri që nuk e përballon qartë të kaluarën e saj e lë atë të kthehet në mite, nostalgji, relativizime dhe keqinterpretime.
Prandaj nuk na duhen muze që thjesht të tregojnë se diktatura kishte aparate përgjimi.
Na duhen muze që të tregojnë se pse përgjoheshin njerëzit, kush i përndiqte, kush firmoste, kush dënonte, kush vuante dhe çfarë ndodhte me jetët e tyre.
Na duhet një histori që nuk e vendos diktaturën në vitrinë, por e vendos përballë përgjegjësisë së saj.
Sepse diktatura nuk ishte një koleksion aparatesh të vjetra.
Ishte një makineri pushteti.
Dhe pas çdo makinerie pushteti kishte viktima.
Nëse muzeu nuk arrin t’i sjellë ato viktima në qendër të rrëfimit, atëherë rrezikojmë të kemi bërë diçka edhe më të rrezikshme se harresa: ta kemi muzealizuar krimin pa e bërë shoqërinë ta ndiejë peshën e tij.
Dhe një diktaturë që nuk na trondit më, shumë shpejt mund të fillojë të na duket thjesht histori.
Marrë nga Muri i FB, Muçi Xhepa, 27 shtator 2026