Reforma Territoriale nuk është reformë hartash… është një projekt për shtetin
nga Sokol Neçaj
Sa herë që në Shqipëri rikthehet debati për ndarjen territoriale, diskutimi përfundon pothuajse gjithmonë në të njëjtën pikë: sa bashki duhet të ketë vendi, cilat duhen bashkuar dhe cilat duhen ndarë. Është një debat që merret me pasojën, por jo me shkakun. Në fakt, pyetja më e rëndësishme s’është sa njësi administrative duhet të ketë Shqipëria. Pyetja është nëse Shqipëria ka një strategji afatgjatë për zhvillimin e territorit të saj.
Një shtet nuk ndërtohet duke vizatuar kufij të rinj në hartë. Ai ndërtohet duke ditur se çfarë funksioni do të ketë çdo pjesë e territorit të tij pas njëzet apo tridhjetë vjetësh. Reforma territoriale nuk duhet të jetë një ushtrim hartografik, por shprehja administrative e një vizioni kombëtar zhvillimi.
Kjo është arsyeja pse vendet që kanë pasur sukses nuk i kanë parë kurrë reformat territoriale si qëllim në vetvete. Franca nuk ndërtoi rajonet për të zvogëluar numrin e njësive administrative, por për të krijuar qendra të afta të planifikonin zhvillimin ekonomik. Koreja e Jugut nuk e shpërndau industrinë rastësisht, por ndërtoi pole zhvillimi që lidhën infrastrukturën, arsimin, portet, energjinë dhe prodhimin në një strategji të vetme kombëtare. Polonia, pas anëtarësimit në Bashkimin Evropian, përdori organizimin territorial për të orientuar fondet e zhvillimit drejt rajoneve me potencial dhe për të ngushtuar pabarazitë.
Në të gjitha këto raste, territori nuk ishte një problem administrativ. Ai ishte një instrument i politikës së zhvillimit.
Në Shqipëri, përkundrazi, shpesh kemi ndjekur rrugën e kundërt. Kemi ndryshuar kufijtë, por jo modelin ekonomik. Kemi bashkuar bashki, por nuk kemi bashkuar tregjet. Kemi reformuar administratën, por jo ekonominë territoriale. Për këtë arsye, shumë nga problemet që justifikuan reformën e vitit 2015, vazhdojnë të jenë po aty: zbrazja e zonave malore, përqendrimi i popullsisë në pak qendra urbane, dobësimi i ekonomive lokale dhe pabarazitë e mëdha rajonale.
Nëse një i ri largohet nga Dibra, Kolonja apo Puka, ai nuk e bën këtë sepse bashkia është shumë e vogël. Ai largohet sepse nuk gjen punë, arsim cilësor, shërbime shëndetësore, transport, kredi për biznes apo perspektivë për familjen e tij. Asnjë reformë administrative nuk e ndryshon këtë realitet nëse nuk shoqërohet me politika zhvillimi.
Pikërisht këtu duhet të ndryshojë mënyra jonë e të menduarit. Territori nuk është vetëm një sipërfaqe që ndahet në njësi administrative. Ai është kapitali më i madh që zotëron një shtet. Çdo rajon ka burime natyrore, potencial ekonomik, identitet kulturor dhe rëndësi strategjike. Detyra e shtetit është t’i organizojë këto potenciale në një projekt kombëtar zhvillimi.
Kjo kërkon një filozofi krejt tjetër të qeverisjes. Investimet publike nuk duhet të shpërndahen sipas presionit politik, por sipas një plani kombëtar. Infrastruktura nuk duhet të ndërtohet vetëm aty ku ka më shumë vota, por aty ku krijon më shumë zhvillim. Universitetet, zonat industriale, portet, korridoret logjistike, qendrat turistike dhe rrjetet energjetike duhet të jenë pjesë e të njëjtës arkitekturë strategjike.
Në këtë kuadër, edhe demografia bëhet çështje e sigurisë kombëtare. Një territor që zbrazet nuk humbet vetëm banorët; humbet kapitalin njerëzor, aktivitetin ekonomik, institucionet dhe praninë efektive të shtetit. Zonat kufitare, krahinat malore dhe hapësirat periferike nuk mund të gjykohen vetëm me kriterin e rentabilitetit fiskal. Shteti ekziston pikërisht për të korrigjuar pabarazitë që tregu, i lënë vetëm, i thellon.
Prandaj reforma territoriale nuk duhet të matet me numrin e bashkive që do të mbeten në fund të procesit. Ajo duhet të matet me një pyetje shumë më të rëndësishme: a do ta bëjë Shqipërinë një vend më të balancuar, më konkurrues dhe më të qëndrueshëm?
Nëse përgjigjja është jo, atëherë kemi ndryshuar vetëm hartën.
Nëse përgjigjja është po, atëherë kemi filluar të ndërtojmë shtetin.
Shqipërisë i duhet një strategji kombëtare e zhvillimit territorial me një horizont të paktën tridhjetëvjeçar, e miratuar me konsensus politik dhe e mbrojtur nga ndryshimet e çdo qeverie. Një strategji që të lidhë investimet, demografinë, arsimin, ekonominë, mjedisin, infrastrukturën dhe sigurinë kombëtare në një projekt të vetëm.
Vetëm atëherë reforma territoriale do të pushojë së qeni një debat mbi kufijtë administrativë dhe do të shndërrohet në atë që duhet të ishte që në fillim: një instrument për ndërtimin e shtetit shqiptar të shekullit XXI.