80 vjet ngadhnjim mbi Masakrën e Gurëzit
nga Ndue Hoti
Ngjarja e Masakrës së Gurëzit fillon me atentatin ndaj Rexhë Deliut datë 25 gusht 1946, në ora 11.00, dhe mbaron me eksekutimin të 10 burrave të zgjedhur nga pjesmarrësit në mbledhje, pra: pa armë, pa kryer asnjë krim deri në atë moment.
Hyrje: Kujtesa si Detyrim Kombëtar dhe Moral
Historia e Shqipërisë është një rrugëtim i gjatë dhe i dhimbshëm, i shënjuar nga sakrifica të mëdha, por edhe nga tragjedi të thella të shkaktuara prej regjimeve totalitare. Midis këtyre plagëve ende të hapura të historisë sonë të trazuar të shekullit të XX, Masakra e Gurëzit zë një vend qendror për nga tmerri, mizoria dhe padrejtësia e saj. Sot, në këtë përvjetor të madh, mbushen plot 80 vjet nga ato ditë terrori kur fshati i Gurëzit (nga shtatori 1992, në zonën e Kurbinit) u kthye në një skenë të përgjakshme krimi pa gjyq.
Ky përvjetor përfaqëson një moment reflektimi të thellë mbi atë që quhet “ngadhënjim mbi masakrën” – triumfi i të vërtetës mbi harresën e imponuar, fitorja e moralit njerëzor mbi dhunën shtetërore dhe mbijetesa shpirtërore e një komuniteti që refuzoi të gjunjëzohej përpara diktatit gjakatar të regjimit komunist. Për dekada me radhë, historiografia zyrtare u përpoq ta fshinte apo ta kalonte në heshtje këtë ngjarje makabre. Mirëpo, kujtesa familjare, dëshmitë e të mbijetuarve dhe hulumtimet e pavarura historike kanë bërë që sot, 80 vjet më pas, të vërtetat e Gurëzit të ndriçojnë të plota, duke i dhënë martirëve vendin që u takon në altarin e lirisë së Shqipërisë.
Sfondi Historik: Gjeneza e Persekutimit dhe Vrasja e Kapiten Ded Nikoll Mirit
Për të kuptuar zanafillën e Masakrës së Gurëzit, duhet të shohim se vala e goditjes ndaj këtij komuniteti nuk filloi brenda një nate, por ishte një strategji e mirëmenduar e regjimit të ri për të eliminuar elitën intelektuale, ushtarake dhe tradicionale të vendit. Për gurëzakët, vrasjet dhe persekutimi kishin nisur që në agun e vendosjes së pushtetit komunist, pikërisht më 10 tetor 1944.
Në këtë datë, te Vorri i Bomit në Tiranë, u vra pabesisht Kapiten Ded Nikoll Miri, së bashku me grupin e oficerëve të Mbretërisë Shqiptare. Ky likuidim i parë i një figure ushtarake elitare nga Gurëzi ishte paralajmërimi i zymtë i asaj që do të pasonte më vonë në fshatin e tij të lindjes. Zona e Kurbinit kishte qenë historikisht një vatër e fortë e qëndresës, ku besa, tradita dhe feja ishin shtyllat e patundura të jetës shoqërore, ndaj goditja e figurave si Kapiten Deda synonte pikërisht thyerjen e kësaj shtylle morale.
Ekzekutimi pa Gjyq: Skena Makabre e Jetuar nga Gratë dhe Fëmijët
Kulmi i tragjedisë së Gurëzit u shënua me pushkatimin pa gjyq të dhjetë burrave të pafajshëm, të cilët u zgjodhën si kurban për të mbjellë frikën kolektive. Përpara se të dërgoheshin drejt rreshtit të vdekjes, këta burra u nënshtruan torturave çnjerëzore në ambientet e improvizuara të paraburgimit në mulli të fshatit dhe në Postën MP Krujë. Ata u rrahën dhe u shpërfytyruan, por pa mundur t’u thyehej dinjiteti.
Skenari i ekzekutimit ishte i menduar për të shkaktuar traumatizim të përhershëm psikologjik. Repartet e Ndjekjes dhe Sigurimit i mblodhën me detyrim të gjithë banorët e fshatit – përfshirë gratë, nënat, motrat dhe fëmijët e vegjël – për të qenë dëshmitarë të pushkatimit. Të dhjetë burrat u rreshtuan përpara togës së pushkatimit në sy të familjarëve të tyre. Ky akt ishte një shkelje flagrante e çdo kodi zakonor shqiptar, ku gruaja dhe fëmija kursehen nga skena të tilla, dhe një tregues i qartë se regjimi nuk njihte as ligj, as kanun, as moral.
Emrat e Martirëve: Dhjetë Burrat e Pushkatuar pa Gjyq
Historitë e mëdha nuk shkruhen me numra, por me emra njerëzish që kishin jetë, familje dhe një dashuri të pafundme për vendin e tyre. Dhjetë burrat që u pushkatuan pa asnjë faj e pa asnjë gjyq në këtë masakër, duke mbetur shtyllat e pashlyeshme të qëndresës së Gurëzit, janë:
Mark Miri – Mark Staka – Zef Miri – Nik Tom Prëla – Gjo Vati – Matush Kola –
Ndue Miri – Nikoll Deda – Ndue Fran Rrukaj – Zef Nik Staka
Këta burra qëndruan të lidhur dorë për dorë deri në sekondat e fundit, duke i dhënë kurajo njëri-tjetrit përpara krismave të armëve, duke u kthyer në simbole të përjetshme të pafajësisë dhe qëndresës.
Vala e Dytë e Terrorit si vazhdim i 25 gushtit 1946: Gjyqi i 17 Tetorit 1946 dhe Tre Burrat e Rinj
E keqja nuk u ndal me masakrën e parë. Në përpjekje për të shkatërruar çdo strukturë që mund t’i bënte ballë apo që kishte filluar të zhgënjehej nga idealet e rreme të regjimit, më 17 tetor 1946, pasoi një tjetër goditje e rëndë. Tre burra të rinj, personalitete me peshë në zonë, u dënuan me pushkatim:
Llesh Miri: Një figurë tejet komplekse dhe tragjike; ish-partizan, intendent i Batalionit “Dajti” dhe ish-kryetar i Këshillit të Lokalitetit të Gurëzit, i cili u eliminua sapo doli kundër vijës terroriste të partisë.
Tom Nik Keqi: Një tjetër djalë i ri që refuzoi nënshtrimin.
Ndue Gjon Uci: I riu që u flijua në këtë valë, i njohur edhe si kumbar i Frano Mirit.
Kalvari i Gjakut dhe Vuajtjes: Të Vrarë në Përpjekje, në Hetuesi dhe në Internim
Tragjedia e Gurëzit shtrihet si një hije e zezë mbi dhjetëra familje, duke marrë jetë njerëzish në forma nga më mizoret, si në përpjekje të armatosura, ashtu edhe në qelitë e errëta të hetuesisë apo në kampet e tmerrshme të internimit:
Të vrarë në përpjekje me armë: Trimash si Gjek Zef Miri dhe Frano Miri, të cilët nuk pranuan të dorëzoheshin të gjallë në duart e xhelatëve.
Të vdekur nën tortura në hetuesi: Nëna heroike Roza Pepaj, në moshën 82-vjeçare, një dëshmi e egërsisë që nuk kurseu as pleqërinë e thyer.
Të vdekur në internim: Burri i urtë Luc Nika Pepaj, në moshën 84-vjeçare, larg tokës dhe shtëpisë së tij.
Të tjerë të rënë dhe të përndjekur: Marash Miri dhe Pashk Hoti, jetët e të cilëve u këputën në këtë vorbull persekutimi.
Goditja Ndaj Klerit dhe Elitës: Dënimet me Pushkatim
Regjimi e dinte se për të nënshtruar plotësisht Gurëzin duhej goditur edhe besimi fetar, i cili mbante të gjallë shpresën dhe moralin e komunitetit. Ndër burrat e tjerë të dënuar me vdekje dhe pushkatim radhiten:
Pjetër Zef Miri: I dënuar me pushkatim për qëndresën e tij të patundur.
Prek Tusha: I cili nuk arriti t’i mbijetonte tmerrit dhe vdiq brenda mureve të burgut.
Dom Zef Bici: Meshtar i përkushtuar, i dënuar me vdekje dhe i pushkatuar për shkak të besimit dhe mbrojtjes së grigjës së tij.
Dom Shtjefën Kurti (Sot i Lum): Meshtari martir i Kishës Katolike, i dënuar me pushkatim, i cili sot shkëlqen në altarin e të Lumturve të Vatikanit, si dëshmi e triumfit shpirtëror mbi barbarinë ideologjike.
Pse kjo Ngjarje është një “Ngadhënjim”?
Titulli i këtij shkrimi, “80 Vjet Ngadhënjim mbi Masakrën e Gurëzit”, mbart në vete një mesazh të madh. Si mund të jetë një masakër një “ngadhënjim”? Përgjigjja qëndron te mënyra se si koha dhe e vërteta historike triumfojnë mbi të keqen.
Synimi kryesor i xhelatëve ishte harresa dhe thyerja e sedrës kombëtare. Ata donin që përmes tmerrit t’u mbyllnin gojën dëshmitarëve dhe t’i detyronin pasardhësit të jetonin nën hije si “armiq të popullit”. Sot, pas 80 vitesh, regjimi komunist ka dështuar turpshëm. Emrat e xhelatëve mbartin vulën e turpit të historisë, ndërsa emrat e Mark Mirit, Llesh Mirit, Kapiten Dedës, Dom Shtjefën Kurtit dhe të gjithë të tjerëve kujtohen me nderim, ndriçohen në portale mediatike dhe hulumtohen si heroj të lirisë. Familjet e Gurëzit arritën të mbijetonin me dinjitet, duke i rritur fëmijët e tyre me të vërtetën dhe duke përcjellë brez pas brezi dëshminë e pafajësisë së baballarëve të tyre.
Përfundim: Gurëzi si një thirrje për Ndërgjegjen Kombëtare
Sot, teksa shënojmë 80-vjetorin e kësaj ngjarjeje tronditëse, Masakra e Gurëzit na kujton çmimin e lartë që kombi ynë ka paguar për lirinë dhe ruajtjen e identitetit moral.
Ngadhënjim do të thotë që asnjë plumb dhe asnjë qeli hetuesie nuk arriti ta vriste kujtesën. Duke kujtuar këta burra, nëna dhe meshtarë që dhanë jetën në mulli, në Vorr të Bomit, në burgje e në internime, ne premtojmë se sakrifica e tyre nuk do të shkojë dëm. Ata nuk vdiqën në harresë; ata jetojnë sot në lirinë tonë, si dëshmitarë të përjetshëm të një kombi që di të ngrihet mbi tragjeditë dhe të ngadhënjejë mbi errësirën. I përjetshëm qoftë kujtimi i martirëve të Gurëzit!