Figura e Koço Dilos dhe roli i vështirë i Avokatit në Diktaturë
nga Gentiana Mara – Sula
Në vendimin e gjyqit për Sulejman Marën, siç figuron në dokumentet zyrtare të asaj kohe, mbrojtja e tij u krye nga avokati i njohur Koço Dilo. Ky fakt na shtyu të interesohemi thellë për figurën e këtij profesionisti të drejtësisë, i cili, në mes të terrorit politik të regjimit komunist, zgjodhi të qëndronte në anën e të pandehurve, duke ruajtur dinjitetin e profesionit të avokatit edhe kur kjo kushtonte shumë.
Koço Dilo (1916 – pas viteve ‘90) lindi në Gjirokastër, në një familje me traditë të fortë intelektuale dhe patriotike – dinastia Dilo e Sheperit. Babai i tij, Vasil Dilo, ishte avokat i njohur, publicist dhe veprimtar i çështjes kombëtare.
Koço Dilo u diplomua për drejtësi dhe filloi karrierën si avokat. Në vitet e para pas çlirimit (1945), u emërua kryetar i Komisionit Shtetëror për Zbulimin e Krimeve të Luftës (në Shkodër), por shpejt u zhgënjye nga terrori i regjimit të ri. Ai dha dorëheqjen dhe u rikthye në profesionin privat. Në dhjetor 1945, ai hodhi kandidaturën për deputet si i pavarur (jashtë Frontit Demokratik), çka çoi në arrestimin e tij (dhe të vëllait Telemak) nga Sigurimi i Shtetit. Ai u mbajt për disa muaj në burg (përfshirë “Shtëpinë me Gjethe” në Tiranë), ku pa nga afër torturat dhe krimet – dëshmi që ai i dha më vonë hapur.
Pavarësisht persekutimeve familjare (vëllezër të burgosur, internime, vetëvrasje si në rastin e disa anëtarëve të familjes Dilo), Koço Dilo zgjodhi të mbetet #avokat mbrojtës në gjyqet politike – një vendim i rrallë dhe i rrezikshëm në atë kohë, kur shumica e avokatëve shmangnin këto procese ose pranonin fajin e klientit për të shpëtuar veten.
Ai mbrojti klientë në disa nga gjyqet më të mëdha shoë-trial të viteve 1950–1960:
-Në procese kundër personave të akuzuar për “armiqësi ndaj pushtetit popullor”, “agjenturë”, “sabotim”.
-Në vitin 1961, në gjyqin e famshëm të “Komplotistëve çamë” (ku mbrojti kundër-admiralin Teme Sejko dhe figura të tjera ushtarake e civile).
-Në raste të tjera të ngjashme, përfshirë mbrojtjen e Sulejman Marës (siç figuron në vendimin e gjyqit).
Kontributi i tij ishte i jashtëzakonshëm: në një sistem ku drejtësia ishte e paracaktuar dhe avokati shpesh duhej të bashkëpunonte me akuzën, Koço Dilo u përpoq – brenda kufijve të mundshëm – të nxirrte të vërtetën, të zbusë dënimet dhe të ruante nderin e të pandehurve. Ai mbeti simbol i guximit civil: një burrë që zgjodhi të qëndronte brenda ferrit për të ndihmuar viktimat, në vend që të ikte ose të bashkohej me pushtetin.
Pas viteve ’90, kur u hapën arkivat dhe filloi përballja me të shkuarën, Koço Dilo dha dëshmi të çmuara për krimet e komunizmit. Në intervista (sidomos në fillim të viteve ‘90–‘92), ai foli hapur për torturat në burgjet e Sigurimit, për zhdukjet (si rasti i sportistit Galip Hatibi, të cilin e pa personalisht në bodrumet e “Shtëpisë me Gjethe” në 1947, para se të digjej ose të zhdukej), për ekzekutimet pa gjyq dhe presionet ndaj avokatëve. Këto dëshmi ndihmuan në dokumentimin e krimeve dhe rehabilitimin moral të mijëra të përndjekurve politikë.
Familja Mara e di më mirë se kushdo tjetër çfarë do të thotë të kesh pasur një mbrojtës si Koço Dilo në ato gjyqe ku fati varej nga kapriçot e pushtetit. Ai nuk mundi të shpëtonte gjithmonë jetët, por ruajti integritetin profesional dhe dha shpresë se drejtësia – sado e vogël – mund të ekzistojë edhe në errësirë.
Me respekt të thellë për figurën e tij, për guximin, njerëzimin ndaj të pandehurve (përfshirë Sulejman Marën) dhe dëshmitë që la pas – Koço Dilo mbetet një nga emrat që ndriçojnë historinë tonë të dhimbshme.
Lavdi kujtimit të tij!
*foto marrë nga Blogspot Eduard Dilo. Familjarët Dilo janë të lutur të na kontaktojne në inbox.
Marrë nga Sulejman Mara Memorial Page
Integriteti i avokatit
nga Gentiana Mara Sula
Kur ligji shndërrohet në mjet frike dhe ai “avokati” zgjedh të mbrojë njeriun, jo pushtetin.
I tillë ishte Koço Dilo, avokati mbrojtës në gjyqin ndaj gjyshit tim, Sulejman Mara.
Unë nuk pata fatin ta njoh gjyshin tim. Por përmes figurës së Koço Dilos, ndiej një lidhje të thellë dhe të papritur me të.
Koço Dilo nuk ishte thjesht një avokat. Ai mbrojti dinjitetin njerëzor në një sistem që kishte ndërtuar “ligje” amorale dhe që kishte #frikë nga profesionistët me integritet moral. Kur shumica heshtën, u nënshtruan ose u larguan, ai zgjodhi rrugën më të rrezikshme: të mbrojë të shënjestruarit dhe të drejtën, pikërisht atëherë kur drejtësia ishte paravendosur. Për këtë u shënjestrua vetë dhe pagoi kosto të lartë.
Kjo #frikë e pushtetit u shpreh hapur në vitin 1966, kur Enver Hoxha deklaroi se “s’kemi nevojë për avokatë si Koço Dilo”, duke justifikuar shuarjen e avokatisë dhe të Ministrisë së Drejtësisë. Një fjali që sot tingëllon si #dëshmi e qartë e frikës së sistemit nga e vërteta.
Sot, për mua, Koço Dilo është #shpresë: se forca njerëzore ekziston edhe në errësirë dhe se profesionisti i vërtetë matet me guximin për të mos tradhtuar ndërgjegjen.
Lavdi #kujtimit të Sulejman Marës dhe nderim i thellë për Koço Dilon – avokatin njeri.
Diktatori flet për Avokaturën
“…Kontrolli i veprimtarisë së organeve të drejtësisë nga ana e Qeverisë, organ me rëndësi të madhe i pushtetit tonë popullor, nuk varet pra vetëm nga një formalitet që është në konformitet me parimin që kemi vendosur në zbatimin dhe kontrollin e drejtësisë sonë, po kjo nuk pengon asnjeri të mbylli sytë në zbatimin e drejtë të ligjeve nga ata që janë ngarkuar në këtë punë.
Gjykatat poshtë varen nga Gjykata e Lartë. Prandaj, gjersa e ka këtë kompetencë, parimisht ajo ka ta drejtë të kontrollojë çdo vendim të gjykatave poshtë dhe jo vetëm një masë të kufizuar të tyre. Duke pasur të drejten e rekursit, ajo ka të drejtën të futet edhe në çështjet më të hollësishme të gjykatave. Nëqoftëse për të zbatuar këtë të drejtë, Gjykatë së Lartë do t’i duhen edhe disa njerëz, atëhere t’ia japim edha këta.
Përsa i përket avukatisë unë prej kohësh kam qënë i mendimit që ky funksion të suprimohej. Kë mbron avukati tek ne, kundër kujt lufton ai? Kundër drejtësisë sonë popullore? Në seancë tek ne parashikohet që drejtësia popullore të mbrojë fill e për pe interesat e popullit, pa harruar edhe interesat e atij që është i pandehur. Kur është kështu, përse ne të lëmë njëfarë avukati Suat Asllani ose Koço Dilo që të dalin dhe të mbrojnë një kriminel, ose vjedhës para gjykatave tona popullore? Ç’na duhen neve njerëz të tillë? Në perëndim është ndryshe, avukati atje mbron njerëz që politikisht dhe ekonomiksht janë të shtypur nga pushteti borgjez. Kushdo e di se Partia çeshtjet i zgjidh pa avukat, bile probleme shumë më të rëndësishme dhe delikate, pa i çuar njerëzit fare në gjyq. Atëhere, gjersa në gjykatat tona kemi organizqata dhe njerëz partie, të vendosur e të ndërgjegjshëm për të zbatuar drejtësinë popullore, përse është e domosdoshme të kemi avukat? Këta një kriminel, për shembëll, edhe kur nuk i duhet zbutur faji, përpiqen ta nxjerrin të pafajshëm… “
Diktatori për suprimimin e rolit të avo(u)katit!!