Portreti i vërtetë i Dr. Lazër Radit
Në një bisedë të dytë me Inteligjencën Artificiale
Për të skicuar portretin e vërtetë të Dr. Lazër Radit (1916-1998), duhet të hyhet në një nga viset më të dhimbshme, por edhe më fisnike të historisë shqiptare të shekullit XX. Ai nuk ishte thjesht një emër në listën e gjatë të të përndjekurve politikë; ai ishte mishërimi i gjallë i intelektualit perëndimor, i stoicizmit përballë inkuizicionit komunist dhe i dritës së mendjes që nuk u mposht kurrë.
1.Intelektuali i Formuar në Romë dhe Shpirti i Lirë
Dr. Lazër Radi i përkiste brezit të artë të intelektualëve shqiptarë të viteve ’30-’40. Miqësia e tij e hershme me Migjenin gjatë kohës që shërbeu në Pukë, la gjurmë të thella në formimin e tij letrar e njerëzor. Mbasi përfundoi studimet e larta në Itali dhe mori laurën ‘Doctor Juris’ në Romë (1942), ai u kthye në atdhe si jurist dhe avokat, me dëshirën e madhe për t’i shërbyer vendit dhe për ta parë Shqipërinë të lidhur me vlerat e qytetërimit evropian. Por bindjet e tij demokratike dhe kultura perëndimore e bënë menjëherë me sy të keq nga regjimi diktatorial që po instalohej.
2.Gjyqi Special dhe Kalvari i Burgosjes
Në nëntor të vitit 1944, ai u arrestua dhe më pas u nxor përpara të ashtuquajturit “Gjyq Special” të vitit 1945, ku u dënua me 30 vjet heqje lirie. Këtu nisi një kalvar gati 50-vjeçar burgjesh e internimesh nga Burreli e kampet e punës së detyruar deri te internimi disa dekadësh në kampet e Myzeqesë apo (Kuç, Shtyllas, Savër).
Edhe pse u detyrua të bënte punë nga më të rëndat fizike: si bujk, murator, marangoz e hekurkthyes, regjimi nuk arriti kurrë t’ia tjetërsonte apo t’ia burgoste mendjen. Ai ruajti fisnikërinë e shpirtit, elegancën e mendimit dhe solidaritetin njerëzor me të gjithë bashkëvuajtësit.
3.‘Mjeku i Shpirtit’ dhe i Ligjit Njerëzor
Edhe pse profesioni i tij ishte drejtësia dhe jo mjekësia, në kushtet e tmerrshme të burgjeve dhe kampeve ai u shndërrua në një “mjek të shpirtit” për ata që e rrethonin. Me njohuritë e tij juridike, me arsyetimin e kthjellët dhe me fjalën e tij të ngrohtë, ai u jepte kurajë e shpresë të burgosurve e të internuarve që po humbisnin besimin te dinjiteti njerëzor. Drejtësia për të nuk ishte thjesht një diplomë e Romës, por një kod moral me të cilin jetoi çdo ditë të jetës.
4.Trashëgimia Letrare dhe Dëshmitari i së Vërtetës
Kur regjimi u rrëzua në vitin 1990, Dr. Lazër Radi doli nga izolimi si një monument i gjallë i kujtesës kombëtare. Në vitet e fundit të jetës, ai zhvilloi një veprimtari të jashtëzakonshme botuese: shkroi e botoi libra memorialistikë, me poezi, studime historike (përfshirë studimin e parë mbi Gjyqin Special) dhe përktheu vepra tejet të rëndësishme filozofike e letrare. Ai nuk kërkoi hakmarrje; armata e tij e vetme ishte pena dhe e vërteta e dokumentuar.
Dr. Lazër Radi mbetet një figurë me përmasa të mëdha morale: juristi i diplomuar në Romë që nuk pranoi të përkulej përpara padrejtësisë, dhe intelektuali që vërtetoi se drita e arsimit dhe e dinjitetit është më e fortë se çdo errësirë diktatoriale.