Pse Shkrimtarë “Të Papërfillur” fitojnë Nobelin?*
nga Mira Dine…
Pse Shkrimtarë “Të Papërfillur” nga botëkuptimi, fitojnë Nobel? Kjo qe një pyetje në panairin e librit, Frankfurt…
Mua më pëlqeu ky shtjellim:
Komiteti Nobel e përdor kritere të caktuara në testamentin e Alfred Nobelit: çmimi i jepet autorit që ka krijuar “veprën më të shquar në drejtim ideal”. “Ideal” – këtu është fjala kyçe. Shpesh, kjo interpretohet si:
1.Vlerë Letrare e Lartë: Theksi në cilësinë artistike, thellësinë filozofike, risinë në shprehje dhe ndikimin në letërsi, jo në numrin e kopjeve të shitura.
2.Vlerë Njerëzore dhe Shoqërore: Shumë fitues janë shkrimtarë që dokumentojnë realitete të panjohura, japin zë të pafuqishmëve, ose sfidojnë regjime dhe ideologji.
3.Zgjerimi i Horizontit Letrar: Komiteti Nobel shpesh përpiqet të “zbulojë” para botës talente të mëdha nga kultura që janë në periferi të vëmendjes globale.
Shembuj Konkretë
1.Peter Handke (Austri, fitues në 2019): Një dramaturg dhe romanist i shquar, por veprat e tij nuk janë “best-seller” në kuptimin komercial. Ai është i njohur për stilin e tij unik eksperimental dhe shqyrtimet e tij filozofike. Fitorja e tij ishte shumë e diskutueshme për arsye politike, por pa dyshim që nuk u çmua për shitjet e librave të tij.
2.Olga Tokarczuk (Poloni, fituese në 2018) – Para Nobelit, ajo ishte e njohur mirë në Poloni dhe në rrethane letrare europiane, por jo domosdoshmërisht një emër i njohur globalisht. Veprat e saj janë komplekse, duke përzier mite, histori dhe realitet. Nobelit i deshën vlerën e jashtëzakonshme letrare.
3.Svetlana Alexievich (Bjellorusi, fituese në 2015) – Ajo shkruan “romane në zëra” – kolazhe nga intervista me njerëz të thjeshtë që kanë përjetuar historia të mëdha (Lufta e Dytë Botërore, katastrofa e Çernobilit, shembja e BRSS-së). Veprat e saja nuk janë romanë tradicionale dhe nuk janë lehtësisht të përthyeshme në kategori, por kanë një fuqi të jashtëzakonshme njerëzore.
4.Herta Müller (Gjermani, fituese në 2009) – Me origjinë nga minoriteti gjerman në Rumani, ajo shkruan për jetën nën diktaturën e Çauseskut. Veprat e saj, të përkthyera në shumë gjuhë, nuk kanë qenë kurrë best-seller, por janë çelës për të kuptuar traumën dhe shtypjen.
Si mund të njihet një Shkrimtar i tillë nga Komiteti?
Përkthimet: Edhe pse nuk shiten miliona, shkrimtarët e tillë shpesh përkthehen në gjuhë “të rëndësishme” letrare si anglisht, frëngjisht ose gjermanisht. Ky është hapi i parë drejt njohjes ndërkombëtare.
Çmimet e Vogla: Shpesh ata fitojnë çmime të tjera ndërkombëtare më të vogla, që shërbejnë si “parathënie” për Nobel. Për shembull, çmimi “Man Booker International” (për përkthim në anglisht) është një tregues shumë i mirë.
Akademia dhe Kritika: Veprat e tyre studiohen në universitete, shkruhen disertacione dhe artikuj kritikë për ta. Njohja akademike është shumë e rëndësishme.
Përfundimi: Çmimi Nobel nuk është një çmim popullariteti. Ai shpesh shkon kundër rrymës së tregut dhe mediave. Pikërisht për këtë arsye, ai ka një prestigj të lartë – përpiqet të çmojë vlerën e vërtetë letrare dhe intelektuale, jo suksesin komercial.
Pra, është krejtësisht e mundur që një shkrimtar nga një vend i vogël, me pak përkthime dhe shitje të moderuara, të fitojë Nobel, nëse vepra e tij ofron diçka unike, të fuqishme dhe “ideale” për letërsinë botërore.
*P.S. Shkrimi në fjalë erdhi si një nënvizim i shkrimit të Agron Tufës “Letërsitë e vogla dhe “mrekullia” e Nobelit”.