Letërsitë e vogla dhe “mrekullia” e Nobelit – nga Agron Tufa

Letërsitë e vogla dhe “mrekullia” e Nobelit
nga Agron Tufa

Çmimi “Nobel” në letërsi nuk është “Gjyqi i fundit” për një shkrimtar. Për më tepër që këtë çmim nuk e kanë fituar shpesh shkrimtarë të jashtëzakonshëm duke filluar nga Lev Tolstoi, Xhojsi, Prusti, Kafka, Borhesi, Nabokovi, Sabato, Bolanjo etj, etj. Duket se shpesh Akademia e Nobelit niset nga kritere të përziera konjukturash socio-politike, ideologjike e nacionale, shpesh – një dozë cinike majtizmi dhe ka raste, sado të pakta, që nobelisti nuk të bind në virtytet artistike.
Por në historinë e Çmimit Nobel në Letërsi, ndër dhjetëra emra të mëdhenj që e fituan atë në kulmin e famës së tyre, dallojnë disa raste të rralla, thuajse të pabesueshme: shkrimtarë e poetë që shkruanin në gjuhë të vogla, pa përkthime, pa botime ndërkombëtare, e megjithatë u zgjodhën nga Akademia Suedeze për nderin më të madh letrar.
Ky është një nga paradokset më fisnike të Nobelit: se ndonjëherë, një letërsi që jeton në heshtje, larg qarkullimeve të mëdha gjuhësore, mund të shquhet si vlerë universale.

1.Zërat që dolën nga heshtja
Nga Islanda e largët në Çekosllovakinë e censuruar, nga Greqia e pasluftës deri në Hungarinë e mbyllur, letërsitë e vogla kanë dhënë disa nga fituesit më domethënës të Nobelit:
Halldór Laxness (islandisht, 1955), Ivo Andrić (serbo-kroatisht, 1961), Jorgos Seferis (greqisht, 1963), Isaac Bashevis Singer (jidish, 1978), Odysseas Elytis (greqisht, 1979), Jaroslav Seifert (çekisht, 1984), Imre Kertész (hungarisht, 2002) dhe Tomas Tranströmer (suedisht, 2011).
Para çmimit, shumica e tyre ishin thuajse anonimë jashtë kufijve të gjuhës së tyre amtare.
Laxness-i nuk kishte asnjë përkthim në anglisht; Seferis-i qarkullonte vetëm në disa antologji poetike të mbyllura; Singer-i shkruante në një gjuhë “pa komb”; Kertész-i ishte pothuaj i padukshëm në tregun evropian.
E megjithatë, Akademia Suedeze i dëgjoi.
Kjo përbën një sensacion kulturor: në një botë letrare të dominuar nga gjuhët e mëdha, disa vepra të shkruara në “gjuhë të vogla” u njohën si zëra të ndërgjegjes universale.

2.Si mund të zbulohet një autor që nuk është përkthyer?
Në dukje, kjo është një pyetje e pamundur: si mund të gjykohet një vepër që nuk ka mundësi të lexohet?
Por Akademia Suedeze, ndryshe nga juritë e zakonshme letrare, ka pasë ndërtuar ndër vite një rrjet të dendur ndërmjetësish kulturorë – profesorë, përkthyes, ambasadorë letrarë dhe ekspertë të gjuhëve të rralla – të cilët përgatisin dosje me përkthime të pjesshme për kandidatët e propozuar. Duket se prej kohësh kjo traditë nuk bëhet e gjallë.
Në disa raste të njohura:
për Halldór Laxness, përkthime të posaçme u përgatitën në suedisht;
për Seferis-in, ambasada greke në Stokholm ndërmjetësoi dorëshkrime poetike;
për Jaroslav Seifert, Akademia u mbështet te dëshmi të kritikëve çekë në mërgim;
për Imre Kertész, një anëtar i Akademisë e zbuloi përmes përkthimit gjerman të romanit Fatelessness.
Pra, del se Nobel – në këto raste është dhënë jo mbi bazën e qarkullimit ndërkombëtar, por falë kërkimit të drejtpërdrejtë të vlerës, të ndihmuar nga përkthime të përkohshme apo dëshmi letrare.
Kjo tregon se ka pasur një dimension etiko-estetik të Akademisë: dëshirën për të dëgjuar edhe ata që nuk dëgjohen.

3. Rasti i gjuhëve të vogla si provë e universalitetit
Për këta autorë, gjuha e vogël nuk ishte pengesë, por provë e forcës së tyre estetike.
Laxness, me romanet e tij të bujqve islandezë (romani “Njerëz të pavarur”), preku temat e njeriut të varfër e të lirë; Seferis dhe Elytis, në një greqishte të mbushur me dritë, folën për fatin e njeriut mes historisë dhe detit; Kertész shkroi për fatin e njeriut pa fat; Singer i dha shpirt një bote të zhdukur, me figura që i flasin çdo kohe.
Në secilin rast, Akademia nuk shpërbleu famën, por përmasën universale të përvojës njerëzore, të përkthyeshme përtej gjuhës.
Kështu, Nobeli u bë një akt besimi ndaj letërsisë vetë – ndaj idesë se letërsia e madhe është e kuptueshme në çdo gjuhë, edhe kur ajo nuk është përkthyer ende.

4.Mrekullia e “zbulimit”
Në këto raste, çmimi Nobel nuk ishte kurorëzim, por zbulim.
Ai nuk e shpërbleu suksesin, por e krijoi atë.
Pasi u dha, përkthimet erdhën me valë: Laxness u përkthye në mbi 40 gjuhë; Seferis dhe Elytis në çdo antologji moderne; Kertész nga një autor i panjohur u bë klasik i shekullit XX.
Në këtë mënyrë, Akademia Suedeze luajti rolin e një “shpëtimtari kulturor”, që nxori nga margjina autorë të heshtur e i vendosi në qendër të hartës letrare botërore.

* * *
Në themel të këtyre historive qëndronte (tash e harruar) një mrekulli e thjeshtë: se arti i madh nuk njeh kufij gjuhësorë.
Çmimi Nobel, në këto raste, nuk është vetëm një vlerësim letrar, por një akt zbulimi – një fener që ndriçon atje ku askush nuk kishte parë.
Habia që ndjejmë para emrave si Laxness, Seferis apo Kertész është, në të vërtetë, habia e letërsisë vetë: që fjala, edhe kur lind në një cep të vogël të botës, mund të kumbojë në gjuhën e përbashkët të njerëzimit.

P.S: nga letërsia shqipe të nominuar kanë qenë: Atë Gjergj Fishta, Martin Camaj, Ismail Kadare (për rreth 20 vite në top-listë).
Marrë nga Muri i FB Agron Tufa, 26 tetor 2025

Related Images: