Pse kryevepra e babait të albanologjisë nuk u botua kurrë në gjuhën shqipe?! nga Lekë Pepkolaj

1
24
Dhimitër Kamarda (1821-1879)
Dhimitër Kamarda (1821-1879) 

Pse kryevepra e babait të albanologjisë

nuk u botua kurrë në gjuhën shqipe?!

nga Lekë Pepkolaj

Si fillim po shkruaj dy fjalë që ne ta njohim më mirë albanologun më të madh të shekullit XIX, një nga albanologët më të mëdhenj edhe të kohës së sotme.
Dhimitër Kamarda u lind më 23 tetor 1821 në Piana Degli Albanesi, në provincën e Palermos, Itali. Studimet e para i kreu në vendin e tij të lindjes, ku një ndihmë të madhe i dhanë babai dhe vëllai i madh, Nikolla, i cili ishte dhe babai i dytë për të. Ata duke parë talentin e tij, në vitin 1833 e dërguan për të studiuar në Romë, në kolegjin “De Propaganda Fide”, ku mbaroi shkëlqyeshëm studimet për teologji. Gjatë kësaj kohe Kamarda pati kontakte me shumë arbëreshë të Italisë, me shqiptarë, në veçanti me abatin e Mirditës, Preng Doçin. Gjithashtu ai lidhi miqësi me studiuesin arbëresh të Kalabrisë, Vincenzo Dorsën, me të cilin mbajti lidhje gjatë gjithë jetës së tij. Në vitin 1844 u bë diakon dhe më pas u emërua prift në kolegjin “Ponteficio di S. Atanasio” në Romë. Pas kësaj kohe u kthye në vendlindje dhe u prit me gëzim dhe ceremoni festive nga kleri dhe populli, të cilët shihnin në të një shembull të një personi me shumë kulturë dhe ndershmëri të madhe. Në vitin 1845, ipeshkvi Mons. Giuseppe Crispi, profesor i greqishtes, e emëroi famullitar në kishën greke të Napolit. Në Napoli punoi tre vjet dhe më pas për arsye politike u detyrua ta lërë Sicilinë. Gjatë kësaj kohe Kamardën e ftuan në Romë e disa vende të tjera, por ai zgjodhi Cesenen tek Padri Benedettini, ku atje ishte abat një tjetër sicilian. Në gjysmën e vitit 1851, Camarda u shpërngul në Livorno ku dhe atje në vitet e para vuajti duke mos pasur një punë fikse. Gjashtë vjet më pas Kamarda u sistemua dhe u bë mësues i greqishtes në lice. Kjo është periudha kyçe e tij ku ai iu kushtohet studimeve mbi gjuhën shqipe. Po në këtë kohë vërehen raportet e tij me kulturën europiane. Veprat kryesore të tij janë publikuar në Livorno. Raportet e tij me familjen e mbi të gjitha me vëllanë Nikolla janë vërtet burim kulturor. Nga vëllai ai merr materiale gjuhësore të kolonive arbëreshe të Sicilisë. Kamarda mban kontakte me Giorgio e Vincenzo Schiro, Vincenzo Dorsa dhe mbi të gjitha Dora d’Istrian, domethënë me princeshën Elena Gjika. Kamarda e vlerësonte shumë Elenën me të cilën pati miqësi. Ata mbajtën shumë kontakte ku numërohen rreth 60 letra të dërguara mes tyre. Elena bëri që Kamarda të kishte lidhje me persona të rëndësishëm politikë dhe ekonomikë si: Luigi Napoleone – filolog e kimist, Max Ducker – historian prusian, Rudolf Krehl – president i shoqërisë lindore të Lipsia etj. Një tjetër figurë e rëndësishme që mbante lidhje ishte Jeronim De Rada. Kamarda vazhdoi të punonte në Livorno dhe në vitin 1864, me shpenzimet e veta botoi kryeveprën e tij “Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese”. Kamarda shfaqi interes për kulturën jozyrtare, por vepra e tij vlerësohet jashtëzakonisht shumë edhe në rangun zyrtar. Vepra vlerësohet nga Domenico Comparetti, filolog i famshëm italian. Veprës i bëhet vlerësim edhe nga Angelo De Gubernatis, person me kulturë e famë evropiane. Kamarda vdiq papritmas 13 mars 1879, në momentin kur ishte duke skicuar një gramatikë të gjuhës shqipe të punuar pas vitit 1879.

Varri i Dhimitër Kamardaës
Varri i Dhimitër Kamardaës

Dy fjalë për kryeveprën e tij

Duke e parë në historinë e disiplinës është përpjekja e parë organike për të përshkruar origjinën e historinë e gjuhës shqipe, krahasuar me gjuhët e tjera indo-evropiane. Me gjuhën shqipe deri në atë kohë ishin marrë shumë studiues të huaj, por para tij nuk ishte hulumtuar një cope i gjithë organizmi i gjuhës shqipe.
Cili ishte mendimi i Kamardës për gjuhën shqipe në kryeveprën e tij?
Për t’iu shmangur edhe unë patriotizmit, zgjedha glotologun e njohur italian G. I. Ascoli, të flasë çka mendonte Kamarda për gjuhën shqipe në veprën e tij:
“Gjuha shqipe është e lidhur shumë ngushtë me gjuhën greke. Të dyja gjuhët qëndrojnë përballë njëra-tjetrës si binjake, por shqipja mbi të gjitha në leksik merr pjesë më shumë se greqishtja në elementin e ashtuquajtur pellazgjik-italik. Nga ana tjetër arsyet e gjuhës, sikur ato të historisë, doket dhe traditat provojnë se shqiptarët vijnë drejtpërdrejt prej Iliro-Maqedonasve dhe nga Epirotët e lashtë duke dhënë mendimin mjaft të mundshëm ku del që shqiptarët janë pasardhësit e Pellazgëve, pra Pellazgët e rinj, ashtu sikur janë Helenet e rinj grekët e sotëm”.
Kamarda u vlerësua shumë nga Miklosich, Gustav Meyer, Norbert Jokl e shumë e shumë të tjerë. Vepra e tij u bë studim i hollësishëm edhe për glotologun më të madh italian të kohës së tij, ndoshta edhe deri në kohën e sotme, G.I. Ascoli, ku edhe pse nxjerr disa ‘bishta’ ku do ‘i trajtoj pas pak, e vlerëson jashtë mase veprën. Ja çfarë shkruan: “Në një fushë të ngushtë historike lëviz një gjuhëtar, që është italian e epirot së bashku: Demetrio Camarda, shqiptar i Sicilisë, të cilit i kushtohet puna më e madhe e gramatikës krahasuese, ardhur në këtë gadishull deri në ditët e sotme. Volumi i parë i tij “Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese”, përshkruan e shqyrton imtësisht gjithë organizmin e gjuhës së shqiptarëve, e ndërton një paralelizëm të vazhdueshëm mes shqipes e greqishtes, por drejtuar mjeshtërisht edhe gjuhëve të tjera të familjes ariane, të Azisë dhe Europës. Volumi i dytë “Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese”, është një antologji shqiptare, e pasur me ilustrime filologjike, paraprirë nga arsyetimi i gjatë dhe i çmuar, letrar e historik dhe ndjekur nga tregues të bollshëm që i gjejmë në gjithë veprën. Kamarda ka vendosur së bashku, material të bollshëm, duke e dhënë siç i vinte përshtat, veçanërisht ai tregon kujdes rreth arbëreshëve që janë në Itali dhe që ka punuar përreth me shumë dëshirë, me shumë mprehtësi dhe ndihmuar nga kultura e gjerë dhe e kulluar. Libri i tij siguron përgjithmonë një vend të zgjedhur mes albanologëve, dhe  një stoli të vërtetë të letërsisë së sotme të Italisë”.
Më poshtë po jap kritikat rreth veprës. Në disa pika do lë vetë Kamardën të përgjigjet dhe në disa të tjera do të jap mendimin tim.
1. Aspektet politike të veprës. Është e vërtetë që Kamarda është marrë me politikë, me shpirtin e tij prej demokrati. Gjuha shqipe peshon shumë rëndë, po të shihet vetëm në aspektin gjuhësor. Ajo është një gjuhë e lidhur shumë ngushtë me historinë, e cila na ndihmon shumë në origjinën e saj dhe nuk vesh ngjyra patriotike sikur iu duket disave. Me sa duket, Kamarda duke qenë njohës i shkëlqyer i studiuesve gjermanë, kishte hetuar me kohë frymën nacionaliste gjermane në lidhje me teorinë ‘indo-gjermane’ të gjuhëve. Gjetja e origjinës së gjuhës shqipe vërteton në mënyrë të drejtpërdrejt autoktoninë tonë, pra kuptohet fare mirë sa ndikim ka dhe ka pasur aspekti politik.
2. Shkrimi i shqipes me alfabetin grek.
Ja dhe shkaqet që i shpjegon qartë vetë Kamarda:
– afërsia e madhe mes shqipes e greqishtes.
– janë përdorur në atë kohë nga studiues të njohur evropianë (Bopp, Hahn etj.) dhe në shumë vende të Evropës si: Gjermani, Greqi etj.
– nuk mendoj se asnjë studiues italian apo jashtë Italisë do ta ketë problem për të kuptuar alfabetin grek.
– këto germa janë përdorur edhe në Shqipëri përveç zonës së Shkodrës.
3. Aspektet fetare duke qenë prift i ritit bizantin. Kamarda thotë e, që në fillimet e hershme të studimeve të tij, ka hetuar një afërsi të madhe mes gjuhës shqipe e asaj greke (ndoshta ndikimi i aspektit fetar), por duke përdorur metoda shkencore, ajo që kisha menduar nuk ndryshoi.
4. Mungesa e elementit anas që vjen nga mos krahasimi me gjuhën rumune, sllave, turke etj. Sot kemi shumë punime mbi gjuhën tonë dhe rolin e saj në gjuhët e Ballkanit. Por të sjellim sot shembujt e Ascolit (p.sh: numri ‘gjashte’ është i huazuar nga rumanishtja) sikur nuk shkon. Në këtë pikë vërtet ka nevojë për kërkime shkencore të mëtejshme ku e thekson disa herë edhe vetë Kamarda.
5. Ngarkesë e tepërt për të afruar shqipen me greqishten. Çdo vepër ka qëllimin e saj ku për vetë autorin ishte shumë i kahershëm. Kamarda e ndien shumë të nevojshëm këtë krahasim, sepse sheh që gjuhësia europiane i ikën këtij krahasimi, madje edhe vetë F. Bopp.
6. Mungesa e leksikut të Mesharit. Për mendimin tim kjo nuk është mungesë e veprës, por ogurzezë për gjuhën shqipe. Tjetra, mendoni pak sikur Kamarda të kishte në dorë leksikun e mbledhur nga Gazulli. Kamarda e njihte shumë mirë gjuhën e Budit, Bardhit dhe Bogdanit.
Siç po shihet qartë nuk janë ‘bishtat’ e kryeveprës që pengojnë në mos botimin e saj në gjuhën shqipe.
Në një artikull kaq të shkurtër nuk arrin të nxjerrësh në pah vlerat e të madhit Kamarda, por qëllimi është të dihet se, pse kryevepra e tij nuk botohet në gjuhën shqipe. Kjo nuk më takon mua të arsyetoj apo të tregoj psenë, por do theksoj disa gjëra që i shoh të arsyeshme:
– Kjo kryevepër duke qenë stoli në literaturën filologjike italiane, duhet të jetë patjetër edhe në filologjinë shqipe, sepse është gur themeli i Albanologjisë.
– Botimi i veprës është shumë i rëndësishëm sepse të kuptosh Kamardën duhet të njohësh gjuhët e vjetra: greke, latine, sanskritishte etj., ku shumë pak studiues tonët e kanë këtë privilegj.
– Ka ikur koha t’iu japim të tjerëve mendimet tona e sidomos për çështje kaq të rëndësishme.
– Studiuesit e rinj e duan lirinë në jetën e tyre ‘informale’.
– Kot pa dashje mos na del ndonjë studiues i ri, ndjekës i teorisë se tij, siç na doli Marco La Piana.
Shpresoj që sa më shpejt kjo kryevepër të botohet në shqip, por e plotë (me gjithë ‘bishtat’ e saj) dhe jo te ketë fatin e veprës së Hahn apo të De Radës gjuhëtar e ndonjë tjetri.

Leke Pepkolaj (Recanati)
Leke Pepkolaj (Recanati)

Pak mbi Lekë Pepkolaj

Me djaloshin Lekë Pepkolaj, njihem prej kohësh… dhe motivi i njohjes sonë ka qenë pikërisht bota e interesave të tij të thella për kulturën, gjuhësinë, albanologjinë, edhe pse n’atë kohë ai kryente studimet për matematikë, bile para do kohe mbrojti edhe tezën e doktoraturës.
Në atë ndejtje e diskutim të përbashkët, ka ndodhë që mjaft orë të na kalonin pa u ndje, dhe shumë gjana unë i përvetësova prej tij. E ndërsa u ndamë i kam kërkue me kambngulje që ai të vazhdojë studimet edhe në fushën e gjuhësisë e të albanologjisë, mbasi ai asht prej atyne djemve të vullnetshëm që nëse i përkushtohet nji pune, s’e len pa i dalë në krye…
Edhe ky shkrim për Kamardën, asht nji prej atyne dëshmive te vogla, që tregon zellin dhe pasionin e këtij djaloshi të drojtur, por i nji kambngulje të pashoqe…
Le t’i urojmë Lekës ta mbajë me dinjitet emnin e Lekëve të Mëdhenj…
j. radi

(Autori  Lekë Pepkolaj, ka mbrojtur doktoratën në Matematikë në Universitetin e Salernos, Itali, po ka kohë që interesohet edhe për gjuhën, sidomos është i përqendruar se si u krijua teoria e shqipes si gjuhë indo-europiane dhe problemet e saj, të pazgjidhshme edhe në kohën e sotme).

Related Images:

Artikulli paraprakVisar Zhiti: Komunizmi vrau “Lajmëtarët e Europës”!
Artikulli tjetërTë rrëfesh nji traumë dhune… Nji e grua rrëfen mbas 30 vitesh
Jozef Radi
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...

1 Koment

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.