Pak rreshta për “Lyrën” dhe për Haxhiademin nga Jozef Radi

0
9
Et'hem Haxhiademi - Vepra poetike - Lyra 1939
Et'hem Haxhiademi - Vepra poetike - Lyra 1939
Et'hem Haxhiademi - Vepra poetike - Lyra 1939
Et’hem Haxhiademi – Vepra poetike – Lyra 1939

Pak rreshta për “Lyrën” dhe për Haxhiademin

nga Jozef Radi

“Lyra” e Et’hem Haxhiademit, e botueme në vitin 1939, asht pa as ma të voglin diskutim nji prej monumenteve të poezisë shqipe…
E shkrueme në nji kohë të vështirë, kur poezia shqipe ishte ende në fazë ngjizjesh dhe kërkimesh; kur Bota, e bashkë me të edhe vet Shqipnia, po i zhytesh nji tragjizmi e nji kasaphane të papame, Et’hem Haxhiademi botoi të fundmen vepër të tij: “Lyrën”, aq të dashtun. Nji libër poezish që ndoshta as u lexue, as u kuptue dhe as u respektue si dhe sa duhet, pse menjiherë mbas atij botimi do të shfaqej pushtimi dhe lufta, e bashkë me të edhe kriza ma e madhe morale e shoqnisë shqiptare, kështu që kjo vepër nuk mori as njoftjen dhe as dashuninë, e jo ma mirnjoftjen a vlersimin e kohës kur u shfaq së pari, po as edhe të krejt kohnave që erdhën ma mbas.
Praktikisht kjo vepër edhe sot e kësaj dite asht e palexueme, e pakuptueme dhe e pavlersueme… ende e pangulun në kujtesën kolektive të lexuesve, po as të elitave (po i quejmë të tilla) që e kishin pasë ma së pakut detyrë të merreshin me trajtimin, zbërthimin, vlerësimin po edhe përhapjen e saj.
Kështu pra, “Lyra” dhe bashkë me të edhe Autori i saj, mund të konsiderohen në simbiozë të pavumëre dhe ende të pambrritun ndër shqiptarë!
“Lyra” asht libërth me diku te 80 faqet dhe me gjithsej 11 poezi… as ma shumë e as ma pak!! Asnji libër poetik, me sa di unë, s’ka pasë kaq pak poezi, dhe asnji libër poetik s’të jep ma shumë mundsi me u shprehë bollshëm e ma bukur se “Lyra”. Edhe pse dy – tri prej poezive mund t’i quejmë edhe poema, fjala vjen “Nymfat e Shkuminit”, “Elegji për Naim Frashërin” apo “Nata e zezë”, prap se prap për poezinë e Haxhiademit, po edhe krejt veprën e tij duhet hapë nji kapitull i ri njohjeje, dashnie, vlersimi dhe interpretimi… përndryshe nuk bajmë asgja tjetër, veçse i mbyllim sytë përpara nji monumenti të madh që s’mund të kapërcehet ma me heshtje, prej krejt atyne që tash duhet me ju uluritë në birë të veshit, për çka kanë ba në mënyrën ma joletrare e ma çnjerzore të mundshme…
Por, kjo punë tashma mendoj dhe besoj se asht në rrugë e sipër, dhe s’ma merr mendja se flamurtarët e mëdhaj të heshtjes kanë me pasë po at sukses të dikurshëm në “lavdinë” e tyne…

Et'hem Haxhiademi (1930)
Et’hem Haxhiademi (1930)

Haxhiademi asht poet elitar, sqimatar, kryefortë, solemn dhe njerzor… Shpesh teksa lexon vargjet e tij, krijon përshtypjen se ende Ai jeton në nji realitet të epërm, e të duket sikur asht ngjitë maje nji piedestali dhe na e reciton kumbueshëm magjinë e vargjeve te veta, me shpirtin e nji gjuhe që ai e besonte hyjnore… Edhe pse ndjehet i lanun mbasdore, Ai rri midis atij sheshi të madh ku s’guxon askush me iu avitë… dhe e sheh mirë se rreth tij s’janë veç do cikrrimaxhij, do ziliqarë e do salierve skajeve, që aq fort i gëzohen atij sheshi të mbetun bosh dhe atij njeriu të mbetun vetëm… me kangën e vet! Po… Ai asht i bindun se jehu i asaj kange, në mos sot, nesër; në mos nesër… dikur, ka me u ndje si duhet… e sigurisht ka me u ndje fuqishëm…
Si duket, Haxhiademi ka dalë me koshiencë të plotë prej kohës së vet, dhe ka zgjedhë Poezinë si armë hyjnore komunikimi. Atij i ra për hise me e rindërtue at tempull të rrënuem të vetvedit, prej nga ku Ai i dha hov fjalës shqip, duke dëshmue se Gjuha e tij, s’i len asgja mangut Kangëve ma të Lashta Ballkanase, bile mbeti ma se i bindun se ajo asht bartsja ma e denjë e atyne Kangve.
Gjuha e Haxhiademit, edhe te poezia e tij, (më pëlqen ta theksoj kët gja), asht e Mesmja e Artë midis Fishtës, Koliqit dhe Camajt në njenën anë dhe Frashërit, Poradecit dhe Kutelit nga ana tjetër… veç me nji mision shumë ma ta madh, shumë ma largpamës e ma hyjnor: përbashkimin dhe njehsimin ma se të natyrshëm të gjithë prrenjve të gjuhës së letrave shqipe!
I jam në gjunjë misionit të këtij Njeriu të Madh, që edhe sot ndokush mundet me u lexue pak si jashtë kohe, po të jeni të sigurt se Haxhiademi ka me u lexue si duhet dhe ka me mbetë i të gjitha kohnave…!
Qershor-Shtator 2015
Botuar së pari te “Poeteka” Nr. 36 -2015 (e ripunuar)

Related Images:

Artikulli paraprakKur mohon Babanë… nga Kastriot Myftaraj
Artikulli tjetërNdjesa e nji Kryeministri dhe shqetësimi i nji Historiani…
Jozef Radi
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.