Lufta vëllavrasëse brenda një shtëpie:
Historia e Halim Xhelos (Koçiut) dhe babait të tij,
nga burgu fashist në murtajën e komunizmit!
nga Aleksandër Cangonja
Historia e Shqipërisë së Luftës së Dytë Botërore dhe e diktaturës që pasoi, shpesh nuk rrëfehet përmes librave të mëdhenj të historisë, por përmes dokumenteve të pluhurosura të arkivave dhe dramave të heshtura familjare. Një rast i tillë, i dokumentuar në vitin 1942, në qarkun e Vlorës, zbulon se si ideologjitë ekstreme të shekullit XX, arritën të shkatërronin edhe lidhjet më të shenjta njerëzore: atë midis babait dhe birit.
Prill 1942: Babai që përgjërohet për djalin e arrestuar nga fashistët
Gjithçka nis në pranverën e vitit 1942, kur Shqipëria ndodhej nën pushtimin fashist italian. Më 7 prill të atij viti, Karabinieria e Vlorës arreston një student të ri nga Dukati, të quajtur Halim Xhelo Koçiu, i cili vazhdonte Shkollën Tregtare të Vlorës. Gjatë një kontrolli në dhomën e tij të konviktit, mbi tryezë i gjendet një poezi me “përmbajtje kundërshtare” (antifashiste). Në dokumentin e parë të arkivës (me datë 5 Qershor 1942), babai i tij, Xhelo Koçiu, i drejtohet me një letër prekëse Prefekturës Mbretërore të Vlorës. Si një baba i dëshpëruar, ai garanton për të birin minoren, duke u shprehur se djali e kishte gjetur atë letër rrugës dhe do t’ia dorëzonte drejtorit. Xheloja shkruan me dhimbje se si po sakrifikonte mbi mundësitë e tij ekonomike për ta edukuar të birin dhe lutet:
“Lutemi të kini mirësin t’intervenoni ku duhet që mundësisht të lirohet nga burgu mbasi viti shkolluer është në mbarim e sipër dhe po të vonojë akoma është në rrezik që ta humbasij…”
Raporti i Kuesturës së Vlorës: “Është i racës ariane dhe ka sjellje të mira”
Në dy dokumentet e tjera (të datës 21 Korrik 1942), të cilat përbëjnë një raport zyrtar biling (shqip dhe italisht) të Zyrës Mbretërore të Policisë – Kuesturës së Vlorës drejtuar Tiranës, autoritetet fashiste bëjnë verifikimin e familjes. Në frymën e propagandës së kohës, Kuestura e përshkruan babanë, Xhelo Nelaj (Koçiu), si një njeri serioz, pronar tokash e bagëtish, të regjistruar në radhët e Partisë Fashiste Shqiptare (P.F.Sh.). Dokumenti specifikon me gjuhën raciale të kohës se ai është “i racës ariane dhe i fesë Musulmane”, me sjellje të mira morale e politike. Pasi vërtetohet se djali nuk ka precedentë të tjerë, vetë Kuestori i Vlorës (Dh. Bala) nënshkruan rekomandimin ku shprehet mendimi se i riu mund të lirohet nga burgu, duke u mbështetur te garancia e të atit.
Përmbysja e madhe: Kur djali komunist godet shtëpinë e babait Ballist
Halim Koçiu lirohet nga burgu fashist falë lotëve dhe autoritetit të babait të tij. Por, sapo del në liri, rrugët e tyre ndahen në mënyrë tragjike dhe të pakthyeshme. I riu Halim Koçiu përqafohet plotësisht me ideologjinë komuniste dhe rreshtohet me partizanët. Në krahun tjetër, i ati, Xhelo Koçiu, bëhet një nga krerët dhe komandantët e njohur të Ballit Kombëtar, në zonën e Vlorës. Ajo që pasoi mbylljen e luftës ishte skenari më rrëqethës i luftës civile në Shqipëri. Sipas dëshmive dhe të dhënave historike të familjes, Halim Xhelo Koçiu, i verbuar nga propaganda dhe fanatizmi komunist, iu kundërvu hapur të atit. Në një akt ekstrem të dokumentuar nga kujtesa historike e zonës, ai shkoi deri atje sa e goditi me murtajë shtëpinë e vetë babait të tij. Pas këtij sulmi të dhunshëm dhe marrjes së pushtetit nga komunistët, babai, Xhelo Koçiu, u detyrua të arratisej e ta linte shtëpinë për të shpëtuar kokën nga ndjekja e të birit dhe e regjimit të ri.
Ironia e hidhur e fatit: Revolucioni që ha bijtë e vet
Historia e Halim Koçiut mbyllet me të njëjtën kurbë tragjike që pësuan shumë idealistë komunistë të orëve të para. Pasi dëboi babanë ballist dhe i shërbeu vendosjes së diktaturës, sistemi që ai vetë ndihmoi të ndërtohej ktheu armët edhe nga ai. Pas shumë kohësh në shërbim të regjimit, Halim Xhelo Koçiu u arrestua vetë nga regjimi komunist, duke përfunduar sërish prapa hekurave – por këtë herë jo në burgjet e pushtuesit fashist, por në burgjet e “shokëve” të tij të idealit.
Shënim nga Zim Teta
Njerëz të asaj krahine kanë treguar se kur Halimi i pati zënë pritë të atit i thërriste në distancë: “Dil o Xhelo Koçiu, se kam ardhur të të vras!”.
Mbas çlirimit punoi që në ditët e para në Sigurimin e Shtetit dhe gjithmonë me detyra të larta. Në fillim të viteve 60-të, ishte shef i sigurimit për Tiranën.
Në kohën kur Enver Hoxha, hoqi gradat për të gjithë ushtarakët me 1 Maj 1966, ishte me detyrë në Ministrinë e Brendëshme, si kryetar i degës për Sigurimin e Ushtrisë.
Në atë kohë ai shtypi në makinën e shkrimit të sekretares së tij një letër anonime, të cilën ia postoi Enver Hoxhës. Në atë letër ai e shante mjaft rëndë udhëheqësin për heqjen e gradave. Meqënëse nga përmbajtja e letrës u mendua që ishte gjeneral i Shtabit të Përgjithshëm, u ekspertuan të gjitha makinat e shkrimit në Ministrinë e Mbrojtjes. Përgjegjës për i grupit operativ për zbulimin e autorit, ishte vetë Halimi.
Mbasi nuk gjetën gjë u ekspertuan makinat e shkrimit të gjeneralëve të Ministrisë së Brendëshme ku u gjet se ishte përdorur makina e zyrës së tij. E dënuan me 25 vjet burg dhe vdiq mbas 20 vitesh në Burgun e Burrelit më 1986.
Histori fatkeqe e një njeriu fatkeq!!