back to top
23.5 C
Tirana
E diel, 14 Prill, 2024

Klora… – E mbijetuemja e Kampit të Tepelenës – nga Dafina Sinani

Gazeta

Klora Mirakaj - Merlika &  Dafina Sinani
Klora Mirakaj – Merlika & Dafina Sinani

Klora… – E mbijetuemja e Kampit të Tepelenës

nga Dafina Sinani

E gjeta Kloren në shtëpinë e saj në rrugën “Vllazën Huta”.
E qeshun, e mbështetun në shkopin e saj po me sytë plot me dashni e me dëshirën për me tregu…
E në fshatin e saj të fminisë, në Iballën e saj don me e nis rrëfimin gjithmonë Klora.
Iballa në sytë e Klorës asht vend zanash, ma i bukri vend, ka dëshire me diftu për fisin Mirakaj gjithmonë me modesti.
E lindun n’at “vend të bekum”, siç thot ajo vetë, në mars të vitit 1934, fëmija i parë i Pashuk Bibë Mirakës dhe Cube Pales. Flet me adhurim për babën e saj edhe pse ishte vetëm 12 vjeçe kur nuk e pa ma. E për Nanë Palen siç e thrret ajo, (e jo vetëm ajo po i gjithë kampi ashtu e thirrshin) përdor një shprehje që Kolë Bibë Mirakaj i ka thanë Mustafa Krujes (vjehrrit të Klorës kur janë ba miq)… “gru ma e mirë nuk ka mujtë me e veshë xhubletën…!”
E jo vetëm për nanë e babë flet me adhurim Klora, po edhe për gjyshen e saj të bardhë. Në çdo rrëfim të saj gjyshja asht pranishme si person shumë i dashtun për të. E gjithmonë në sytë e Klorës ka lot për këtë gjyshe e një peng, për një amanet të pambajtun, që ta rivarrososnin në Iballë, por e pamujtun pasi regjimi komunist merrej jo vetëm me të gjallët po edhe me të vdekunit.
E gjyshja e Klorës u zhvarros 3 herë në Tepelenë, e për herë të fundit u varros buzë Bënçes… dhe lumi e mori me vete duke e lan pa vorr plakën e shkretë që fati i keq e çoj me e dhanë frymen e fundit, në Tepelenë!
11 vjeçe ishte Klora kur provoi për herë të parë internimin, me përparësen e shkollës hypi në makinë më të gjithë të afërmit e saj që nga gjyshja e deri te kushrini i saj foshnje në djep.
I çuan në Shkodër përballë shtëpisë së Gjon Marka Gjonit pa marrë asnji gjà prej shpije, veç nji tas – siç e kujton Klora – e nji batanije…
Na kan pru grosh e kena ngjy kafshatat e bukës misrit n’at tasin qe kishim marrë prej shpijet se lugë as që bahej fjalë më pas.
E kalvari vazhdon…
Pas do kohësh i nisin për diku, pa e dijtë se ku…
Në mëngjes i zbresin në breg të Osumit. “Qënkemi në Berat”, thanë “bashkëudhetarët” tonë – kujton Klora.
Berati në kujtesën e Klorës tash 88 vjeçe asht gjithmonë respekt… e mirënjohje.
Beratasit na kanë dashtë fort – thotë ajo – na kan dhanë bukë njisoj si fmive të vet, po nuk na lenin në një lagje po na ndrronin vend sa e shifnin se kishim ndihmë nga familjet beratase apo nga tregtarët e qytetit e kështu i provuam te gjitha lagjet Kala, Mangalem, Murat Çelepije.
Por nuk mbyllet këtu kalvari për këtë vajzë të vogël… kalvari sapo ka fillu!
E tmerri i radhës asht nji vend mes malesh. Turan i thoshin…

Klara Mirakaj - Merlika
Klara Mirakaj – Merlika

Turani e Tepelena

Në Turan ishin kazermat e italianëve e diku aty vorret e ushtarëve italianë të vrarë në luftën italo-greke. Aty u vendosën këto familje “armike” ku shumica ishin pleq e plaka, gra e fmi.
Eh… ça të them ma parë për Turanin – tregon Klora, vetëm bukë misri kishim racion, epidemitë që shpërthyen ban atë që edhe sot më mbushen sytë me lot kur me vjen ndër mend vdekja e mbi 20 fmive në diku 48 apo 72 orë!!
Mungesa e ujit, uria ishin prezent në ate vend të mallkum.
E Turanin e ndjek Tepelena e tmerrshme. Kampi i rrethum me tela, me 2 porta hekurit, nji e madhe që hapej sa herë vishin makina të mbushuna me të internum e ndërsa dera e vogël hapej çdo ditë për me dal gratë e vajzat për punë.
Punë??? Çdo ditë niste për këto gra e vajza një kalvar i tmerrshëm pa lind mirë dielli, me u ngjit në mal me prè dru e me i pru në kamp.
E po mos të plotësohej norma me një rrugë, do t’u ngjitshin prap e pamundësia për mos ta ba çdo ditë ketë punë të tmerrshme e sfilitëse nuk ekzistonte.
E po t’i thoshe policit jam pa terezi – rrëfen me lot në sy Klora, ai merrte një dru ku të ishte më i madhi dhe ta ventë mbi shpinë.
O Zot… A mund të jenë njerëz këta!
-Uria ishte tmerri i Kampit të Tepelenës, duket e pabesueshme por asht e vërtetë, kishte arritë halli deri aty sa kohë dimnit njerëzit vdisnin e familjarët nuk tregonin veç me marrë racionin e bukës e të gjellës.
Gjella… një torturë me vedi, gjellë kazani thirrej, bollgur me kryma, grosha me miza, buka e mykun pa përmend kazanat që ma parë kishin pas naftë në to. Një rast i tmerrshëm e tregon ma së miri ku kishte mrrit uria… kur nji t’interumi i plasi mina në dorë e u plagos e kur po e çoshin në infermieri thoshte… kam me marr racionin e bukës… e mbas pak orësh ai dha shpirt.
Kam pa me sytë e mi, – thotë Klora, – fmi por edhe pleq që shkoshin aty ku laheshin kazanat me mbledhë ça mund të kishte tepru për me thy sado pak urinë!!
E ky kamp i tmerrshëm, Klores i kujton një ngjarje që nuk e harron kurrë, historinë e Zefit vllait të saj të vetëm, diku 7-8 vjeç që e kishin lidh për çezmen e ujit në kamp pasi kishte ba nji “faj të madh”, kishte pru në kamp do miell që ja kishin falë.
Tanë natën djali i lidhun, e na që nuk kishim forcë me ba asgja veç me e pa tuj qa – tregon Klora, e na tu qa bashkë me të… e veç nadje kur i ka ra të fikët e kanë zgjidhë.
…E për Kloren kjo ishte luftë e kjo luftë bahej me gra e fmi.
Kur kryva shkollen 7-vjeçare u bana për punë, do shkojsha edhe unë në mal për dru – rrëfen Klora, edhe sot kur e shof mali përkarshi them me vedi – a me të vërtetë unë e kam ngjitë njat mal me dru në shpinë çdo ditë dimën e verë…?!
Nga këtu ndahet për herë të parë nga nana, e çojnë në Tiranë në Fabrikën e Tullave. Në mes të dimnit me kambë në ujë pa çizme, punë nga ma të vështirat, me sitë ranën, me thy tulla, me pjek tulla për ndërtime speciale.
Klora kujton: Ju lutshim Zotit me ra ndonjë ditë shi e me mujtë mos me punu. E nga fabrika e tullave u bashkova me nanën,vëllanë e motrën po këtë radhë në një tjetër kamp të krijuar në Myzeqe.

Në fushat e Myzeqesë

Këtë radhë Klora nuk do shkonte ma në Tepelenën e largët po në do baraka internimi në Lushnje. Savra, Plugu, Grabiani, Gradishti e fshatra të tjerë ishin kthyer në kampe pune ku i grumbullonin të internuarit.
Puna në Myzeqe ishte punë bujqësie e shpesh herë i çonin në fushata të ndryshme në fshatra të tjerë. Të internuarit nuk kishin të drejta, apeli bëhej çdo ditë, për të dalë nga kampi duhej leje dalje e një arsye bindëse për “operativin”.
Klora me familjen e saj u caktua në Savër, e për vajzën nga Iballa filloi një jetë tjetër…

Klara e Fatos Merlika... nji amje e përditshme e jetës së kampit
Klara e Fatos Merlika… nji amje e përditshme e jetës së kampit

Fejesa me djalin e ish kryeministrit Mustafa Kruja

Rastësia sjell që Klora një ditë që kishte dalë për pazar të takojë znj. Caje Merlika, një zonjë që një bashkëvuajtes në një intervistë e ka cilësuar “një konteshë të vërtetë”.
Zonja Caje shoqërohej nga i biri Fatosi, që sapo kishte dalë nga burgu politik. Me zonjën Caje ishin njohur më parë pasi në vitin 1954 që ishte mbyllur kampi dhe u vendosen në Lushnje, zonja Caje kishte jetuar ca kohë në të njejtën barakë me familjen Mirakaj.
Klora kujton: Në momentin që jemi taku dhe prezantu me Fatosin unë vetëm e përshëndeta si djalin e zonjës e ndërsa ai më ka thanë mbrapa se… që në momentin kur me prezantoj mama me ty, thashë me vedi vetëm këtë do marr për grue…
E kështu ndodhi… Fatosit i ishin vu familja duke i kërku të martohej e ai kishte shprehë dëshirën për të marrë Kloren. E pasi “delegacionet familjare” bisedojnë në pranverën e vitit 1958, çifti fejohet e Klora vjen nuse në Gradisht.

Familja Mirakaj - ne interrnime
Familja Mirakaj – (Leke Mirakaj ne qender) ne interrnime

Dita e dasmës

Kishte ditë që binte shi… e sektori i Gradishtit ishte mbyt në baltra. Familja Merlika kishte dasëm. Do merrnin nusen e Fatosit, Bardh Kupi (i biri i Abaz Kupit) do ishte krushku e Xhana (kunata e Mustafa Krujës) italiane do ishte krushka.
Taksia nuk hynte në Gradisht, një pjesë e rrugës do bahej me taksi e pjesa tjetër me karrocë, po balta nuk e lente karrocën, duhej me e shty e kështu – thotë Klora, dhandri e krushku shtyshin karrocën e ndërsa unë që isha me fustan nusërie vesha çizmet e përkrahu me krushkën kaluam përmes baltrave.
E kështu nusja mbërriti në sektor Gradisht ku e pritën dasmorët tu këndu: “Sa bukur na ka dal nusja” e këtu sërish Klora edhe përlotet edhe qesh… nusja me çizme me baltë.
Kështu filloi jeta e çiftit Merlika që do zgjaste jo pak… po mbi 55 vjet!!
…Muaji i mjaltit i Klorës dhe Fatosit do të ishte mbulimi i teshave për t’i shpëtu shiut që binte pafund në ditët e para të marteses së tyne.
Zoti e bekoi çiftin më një vajzë që u lind e u rrit në Gradisht.
Klora vazhdon të tregojë: …vajzën e kam rritë me shumë peripeci, tu u mundu shumë se nuk dosha që vajza të vuante siç kisha vujtë vetë.
Për ta la vajzën kam përdore ujin e kënetës, ku laheshin rosat tanë ditën, e mbushja në darkë e zija, nadje e kulloja për me la vajzën.
Puna në fusha ishte sfilitëse e Fatosi e Klora mundoheshim shumë, shpeshherë Fatosit nuk ja jepnin rrogën tue i thanë: “Prish njiherë ato lekët që të kanë lanë baba!”

Klora Mirakaj - Merlika, Eugjen Merlika &  Dafina Sinani
Klora Mirakaj – Merlika, Eugjen Merlika & Dafina Sinani

***
Kampet e punës në Myzeqe ishin ba për këta njerëz shtëpia e tyre. Asnjëherë nuk mendoshin se mund të ktheheshin në shtëpitë e tyne. E siç kujton ajo, “Vjehrra jeme nuk e përmendte kurrë shtëpinë që kishim në Tiranë pasi thonte se ne këtu do vdesim e në të vërtetë Caje Merlika vdiq në Gradishtë, në vitin 1982.
Ndërkohë, ditët kalonin dhe Klora mendonte që vajzën ta shkollonte ndodh e papritura. Kloren e thërrasin në Degën e Brendshme.
…E Klora kujton me një kthjelltesi që të duket sikur ka ndodhur dje: Nxora nga 100 palat e një portofoli një foto të Shna Ndout e iu luta të më mësonte si t’i përgjigjesha djallit…
E Zoti më dha forcë, shkova e më dukej se po shkosha me lypë llogari e jo me dhanë llogari.
E në këtë takim Klores i kërkohet të bashkëpunojë me ta e në këmbim do t’i lejohej ta shkollonte vajzën. E për Kloren kjo ishte hera e dytë që i kërkohej, edhe më herët i ishte kërkue që të lidhej me “ata te malit” e konkretisht me Ndocin djalin e axhës që u vra në mal, e Klora si atëherë e vogël, e si sot iu përgjigj njësoj: “Nuk jam nga ata”
…E kështu vajza e Klorës nuk u shkollua, sepse e ëma mendonte se vajza e saj nuk mund të bënte shkollë në fatkeqësinë e të tjerëve.
Në Gradisht, Klora humbi njeriun e saj të shtrenjtë, nanën, të cilës Klora që e vogël i kishte premtu se që pas vdekjes së babës nuk do i ndahej asnjëherë, do ishin gjithmonë bashkë.
Në emisionin “Baraka ime e internimit” të gazetares Admirina Peçi, Klora e tregon me detaje sikur ta ketë fotografu, nji ditë të zakonshme në atë kamp.

Libri i dhuruar nga Klora
Libri i dhuruar nga Klora

***
Kalvari jem, – thotë Klora, është i gjatë 1945-1992. Nga Gradishti dola 3 herë gjyshe, pasi në vitin 1980, vajzën e martova në Shkodër.
Në internimin e gjatë të Klorës ka lënë gjurmë dhimbja, humbja e njerëzve të dashur, mundimet, por një gjë thotë: “Në ato kampe ne ishim ba një me njeri-tjetrin si të ishim një familje”
E sot Klora duke iu afru 90 viteve të jetës së saj ka gjithmonë dëshirën për me tregu për atë jetë të vështirë me detaje që brezat e rinj të kuptojnë çka ka ndodhë në ato kampe.
Sot, një gjyshe e lumtur, ka dashurinë e të gjithëve si nga njerëzit e vet ashtu edhe të Fatosit e siç i thonë “Ti je diamanti i dy familjeve të mira Mirakaj – Merlika!”

Related Images:

More articles

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.

Portali Radiandradi.com, prej 11 vitesh dhuron kontribute të përditshme në shumë fusha të kulturës, historisë dhe vlerave shqiptare. Herë pas here siti ka nevojë për mirmbajtjeje, rikonstruktim si dhe rikonceptim në formatin letër. Për ta mbajtur këtë punë shumvjeçare, ndër më seriozet dhe më të lexuarat që të vazhdojë aktivitetin bëhet e domosdoshme mbështetja e lexuesve.

Jozef Radi

Redaktor i Radi & Radi

Artikujt e fundit

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.