Ka apo jo shkrimtarë kishtarë dhe letërsi kishtare? – nga Isak Ahmeti

0
15
Shën Jeronimi (347-420)
Shën Jeronimi (347-420)
Prof. Isak Ahmeti
Prof. Isak Ahmeti

Ka apo jo shkrimtarë kishtarë dhe letërsi kishtare?

nga Isak Ahmeti

Me rastin e 1600 vjetorit të kalimit në amshim të Shën Jeronimit
 
1.Në vitet e 90-ta të shek. XX, në revistën: Rrezja, revistë fetare, kulturore dhe informative, nr.10-11/1995, Bishtazhin-Kosovë, fq.16-17, një klerik shqiptar, jo veç diletant por edhe tendencioz(!?), kishte shkruar, ndër të tjera, edhe këtë: “Në realitet nuk ka letërsi kishtare, e aq më pak shqipe. Kjo mund të jetë vetëm ide e autorit (Isak Ahmetit – vër. ime), e cila nuk ka baza shkencore as teorike, që të flitet për një letërsi kishtare…”
Që atëherë pata reaguar, por botuesi i revistës në fjalë (që dihet me emër dhe mbiemër?), për çudinë time e pat heshtur këtë!? Mirëpo unë nuk heshta: shkrova si përgjigje, me shumë përkushtim dhe pasion, studimin monografik me titull: Letërsia kishtare dhe filozofia e saj, Illyricum Sacrum, Prishtinë, 2000 (fq. 154), të cilin e ka sponzorizuar Ministria e Kulturës e Austrisë, ku me një akribi shkencore, të rrallë, dhe me shumë argumente, të padiskutueshme, kam dëshmuar se jo vetëm që ka shkrimtarë kishtarë dhe letërsi kishtare por edhe filozofi biblike… Me përfaqësuesit e vet kryesorë si: Ambrozi, Jeronimi, Augustini, Akuini etj.
Letërsia kishtare ka ekzistuar dhe ekziston, ndonëse ishte e mohuar dhe shkallmuar në kohën e diktaturës por, fatkeqësisht, edhe në vitet e ’90-ta nga ndoj klerik diletant si psh. Don R. K. Kjo letërsi edhe sot e kësaj dite pranohet, në botën shkencore dhe të civilizuar, si sistem vlerash botërore. Për këtë në vijim të këtij shkrimi dhe më gjerësisht te libri im: “Letërsia kishtare dhe filozofia e saj”.
.
Shën Jeronimi (347-420)
Shën Jeronimi (347-420)

2.Autorët që kanë shkruar për letërsinë kishtare – Letërsia kishtare dhe filozofia e saj ekziston dhe për këtë kanë shkruar autorë të njohur, që nga Shën Jeronimi (Sofronius Eusebius Hieronymus, De scriptoribus ecclesiasticis (mbi shkrimtarët kishtarë), 392. Shih edhe: Patrologiae cursus completus, Ed. J. Migna, Series Latina, 1-127, vol. Paris, 1862-1864, 23. col. 631-700; Corpus scripyorum ecclesiasticorum latinorum editum consilio… Wien 1866, e deri në ditët e sotme kur po e përkujtojmë edhe 1600 vjetorin e kalimit në amshim të Shën Jeronimit, figura e të cilit ishte edhe temë bosht në Akademinë Shkencore të Takimeve të sivjetme të “Dom Mikelit” kur edhe u promovuan dy monografi për Shën Jeronimin, njëra e autorit Prend Buzhala dhe tjetra e Dom Lush Gjergjit. Për Letërsinë kishtare ka shkruar edhe Imzot Zef Simoni. Kështu psh te libri i tij me titull: “Atdheu Ynë”, SHB “At Gjergj Fishta” Shkodër, 1994 fq. 44, ndër të tjera shkruan edhe këtë, citoj: “Kështu letërsia jonë kishtare (nënvizimi im), fillue me Luanin e Dalmacisë, është edhe fillesa e letërsisë sonë artistike…”

Për më tepër edhe Shën Augustini, refleksionet filozofike të të cilit do t’i hasim te Bogdani, Harapi, Meshkalla e te ndonjë tjetër, është shkrimtar kishtar dhe ati shpirtëror i Mesjetës, i përfaqësuar edhe në Historinë e Letërsisë Botërore. Ai, si sintezë e të menduarit filozofik antik, e shprehur në forma të reja dhe me qëllime apologjetike, e pohonte ekzistimin e shkrimtarëve kishtarë duke thënë shprehimisht: “Ta dinë disa njerëz të punës se shkrimtarët tanë (sc. kishtarë – I. Ahmeti), u shërbyen me të gjitha mënyrat e të folurit që gramaticienët i quajnë tropoi…”
Zatën edhe studiuesi dhe shkencëtari i njohur Oton Badenhewer veprën e vet, jo rastësisht, e ka titulluar: Historia e Letërsisë së Vjetër Kishtare (Oton Badenhewer, Geschichte der altkirschlichen Literatur, I-V vëllime, Freiburg, 1913-1932. Edhe Dr. Engjëll Sedaj në veprën e tij: Bibla dhe përkthimet e saj në gjuhën shqipe, Shtufi, Prishtinë 1999 (fq. 58, 71-73, 233-239, 250-252, 254, 267-8) do e përdorë një terminologji edhe më të gjërë si: shkrimtarë kishtarë, veprat e shkrimtarëve kishtarë, letërsia apokaliptike, letërsia homilike, letërsia liturgjike, etj.
Ç’është e vërteta, ekziston një literaturë e tërë, një varg i tërë argumentesh të pamohueshme që vërteton ekzistencën e letërsisë kishtare. Në dritën e këtij pohimi citojmë: “drama kishtare, drama liturgjike, himni kishtar, shkrimtarët kishtarë, etj. (Historia e Letërsisë Botërore, 2, përkthimi shqip, Rilindja, Prishtinë, 1985, fq. 392, 393, 402, 415, etj.). Në dritën e gjithë kësaj le të ritheksojmë se drama kishtare mesjetare ishte embrioni prej nga u zhvillua drama moderne evropiane… teatri modern… Poezia kishtare (nënvizimi im), qysh në shekujt e parë përmbante në vete bërthamën dramatike…
Kështu drama kishtare ose liturgjike (nënvizimi im), e frymëzuar nga Bibla, ka arritur kulmin e vet në shek. XII (HLB, 2, 392-393). Në kontekst me këtë përmendën edhe dramat kishtare të Pashkëve dhe të Kërshëndellave si “Ludus Dominicae Resurrectiones, Ludus Paschalis Sive De Passione Domini, etj. Edhe në Kroaci, për shembull, janë ruajtur dy të ashtuquajtura drama kishtare ose liturgjike (HLB, 2, 394). Edhe në letërsinë shqipe ekziston drama kishtare, ndonëse e vonshme. Psh. “Natë Kërshëndellash” e Leonardo De Martinos…
Një nga shkrimtarët më të mëdhenj të letërsisë kishtare mesjetare (nënvizimi im) ishte Beda i Nerueshëm (Beda Venerabilis, 670-735), (HLB, 2, 362). Për shkrimtarët kishtarë, të krishterë, ka shkruar edhe sudiuesi i njohur kroat, Sagi Bunic (Povijest krscanske literature, I, Zagreb 1976. Mu pse ekziston letërsia kishtare, e përfaqësuar nga etërit kishtarë, ajo ka gjetur një vend shumë të merituar edhe në Historinë e Letërsisë Botërore (Shih: Povijest svjetske knjizevnosti, Knjiga 2, (Mladost, Zagreb), që është përkthyer dhe botuar edhe në shqip, Ril. Prishtinë, 1985.
3.Analogjikisht më gjithë çka u tha, sot mund të flasim jo vetëm për ndikimet biblike në letërsinë, por edhe për një letërsi të tërë kishtare (shqiptare), që nis me Shën Jeronimin dhe Shën Niketë Dardanin për të vazhduar me Buzukun, Pal Hasin, Pjetër Budin, Pjetër Bogdanin, Gjergj Fishtën, Shtjefën Gjeçovin, Ndre Zadenë, Dom Simon Filipaj, Imzot Zef Simoni etj. etj.
.
12 Tetor 2020

Related Images:

Artikulli paraprakVotim në një foto të Margaret Hasluck – nga Qerim Vrioni
Artikulli tjetërKontributi i mjekëve shqiptare në Itali, në luftën kundër pandemisë të Covid-19 – nga Lutfi Alia – Siena Itali
Jozef Radi
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.