back to top
23.5 C
Tirana
E diel, 23 Qershor, 2024

Annie Ernaux, disa fjalë mbi çmimin NOBEL të Letërsisë 2022 – nga Skënder Sherifi (Bruksel)

Gazeta

Nobelistja letrare 2022 - Annie Ernaux
Nobelistja letrare 2022 – Annie Ernaux

Annie Ernaux, disa fjalë mbi çmimin NOBEL të Letërsisë 2022

nga Skënder Sherifi (Bruksel)

Siç e dini, për çdo vit, shqiptarët e presin me një farë tensioni psikologjik, emrin e çmimit Nobel të ardhshëm, dikush kundër, dikush pro, me atë idenë që ky çmim i takon tash ca vite dëtyrimisht autorit tonë emblematik Ismail Kadaré… por kjo nuk është fare tema e këtij shkrimi, sepse asnjëri prej nesh, nuk jemi në trurin e anëtarëve të Jurisë Nobel dhe tek e fundit ata votojnë lirisht për kënd të dojnë. Kur ua kanë dhuruar këtë çmim me prestigj botërorë disa autorëve, të cilët as ju, as unë, nuk i kemi pas njohur më parë (Nigerianin e vitit 1986, ose këtë Tanzanianin e fundit, pastaj më kujtohen edhe disa autorët aziatikë) shumicën prej tyre, s’i kemi njohur (duhet të jemi të sinqertë) as në rrethet e quajtura kulturore apo intelektuale, e mos të flasim për masën e gjerë popullore. Por me një logjikë të shëndoshë, nga ana tjetër: krejt kot nuk ua kanë dhënë dhe na duhet për ta respektuar, na pëlqej apo jo, vendimin e tyre. Ngaqë ky çmim e ka një autoritet dhe një domethënie evidente, të pranuar sot në gjithë rruzullin tokësorë. A e diskuton apo kundërshton sot dikush çmimin Nobel të Fizikës, Mjekësisë, Kimisë apo Ekonomisë? Besoj, që jo! Pra, më mirë mos ta diskutojmë as këtë të letërsisë… ngaqë është një humbje kohe, e kotë. Por le ta pyesim vetën: “po me të cilat merita objektive ja kanë dhënë këtij, apo atij?”
Ky është pozicionimi etik, i cili më dukët mua i drejtë… duke e pranuar pa asnjë problem, një pjesë të injorancës time ndaj letërsisë afrikane dhe aziatike, që nga fillimi!
Ndërsa sivjet, ky çmim i takon autorës të njohur franceze Annie Ernaux, të cilës unë ja kam lexuar vetëm 2 vepra, të cilat m’u kanë dukur interesante, me përmbajtje reale, edhe pse nuk më kanë pasionuar jashtë mase, për të thënë: “waouw… çfarë gjenialiteti në artin letrar!” porse shijet janë subjektive, intime, individuale dhe nuk mund të diskutohen.
Shumica prej shqiptarëve, dhe së pari meset kulturore, do na thojnë: “Po kush është kjo Annie Ernaux, të cilës nuk ja kemi dëgjuar kurrë emrin, as lexuar një libër deri sot?”
Por e kanë gabim, sepse është një shkrimtare me një karrierë të konsoliduar, me një botë letrare të saj (që dikujt i pëlqen, dikujt më pak) dhe me një stil në mënyrën se si i shpreh gjërat e jetës së përditshme. Pastaj, është autore e rreth 20 romanëve autobiografike, me një sfond fiksioni letrar apo imagjinar, për ta modifikuar së paku minimalisht subjektin bazë… zhanër i njohur me epitetin: “auto-fiksion” ose fiksion narrativ mbi një realitet objektiv bruto, mbi një ngjarje krejt autobiografike, të përjetuar, me pak mjeshtëri dhe zbukurime letrare. Disa prej veprave të saj, janë adaptuar në skenat e teatrit francez dhe në filma për televizion dhe kinema. Bile ky filmi i fundit, që fitoj Mostrën ose Luanin e Artë në Festivalin e Venecies (ITALI) në edicionin 2021, i realizuar nga regjisorja femër Audrey Diwan, ishte një adaptim i romanit të Annie Ernaux-së, “L’événement! – shqip “Ngjarja” botuar te Gallimard në vitin 2000, ku e shpjegon autorja me një imtësi gati klinike, eksperiencën e saj të Abortimit (temë sot më aktuale se kurrë për të drejtat e Femrave – ju po e shihni se si ka evoluar ligji në Amerikë dhe në disa Shtete europiane).

Annie Ernaux - Botime te Nobeliste 2022
Annie Ernaux – Botime te Nobeliste 2022

Në atë kohë Annia ishte akoma studente në vitet 1964, dhe pas një marrëdhënie seksuale të pa kontrolluar, e përjeton një abortim klandestin me 100 probleme anekse, pos konfliktit psikologjik me vetveten, me të afërmit e saj, sipas rendit social, patriarkalizmit, dhe të thash e të themët e shoqërisë. Bile ka pasë filluar në letërsi me po atë temë, në veprën e saj të parë, që ja ka pas botuar Gallimard-i, botuesi më prestigjioz i Francës (Les Armoires Vides – 1974) – roman autobiografik, të cilin e ka zhvilluar, kompletuar dhe ribotuar pastaj në vitin 2000 me titullin, siç ua thashë më sipër “Ngjarja, apo Evenimenti”
Por ja, dy fjalë prezantuese për Policinë e rendit publik apo Ministrinë e brendshme mbi këtë shkrimtare franceze Annie Ernaux, e rritur në Normandi, pak para zbarkimit të forcave aleate pro-amerikane nëpër plazhe. Ka lindur me 1 shtator 1940, në Lillebonne, një vend anonim që nuk e njeh askush dhe së pari vetë francezët. Mund të themi, periferia,
ose No Man’s Landi hegzagonal, siç e ka kënduar shpeshherë kushëriri im Renaud.
Vjen nga një familje modeste dhe popullore, proletare, (vajza e askushit) në raport me klasat borgjeze dhe aristokratike franceze, ku përcillen dhe transmetohën vlerat, kulturat, trashëgimitë e ndryshme, brez pas brezi, po në të njejtën klasë shoqërore dhe familjare.
Si unë Sherifi nga fshatrat buzë Valbonës, ku të parët e mi, prisnin që po kapi Pushkën dhe Kalin për ta luajtur ndonjë rol të dytë në një Western tropojan të Howard Hawks, John Ford, ose Sergio Leone, me Clint Eastwood-in… por devijova tragjikisht në anarshi dhe në deliriumet e majit 1968, dhe akoma nuk kam ardhur në rrugën e duhur të para-programuar.
Ju dua shumë, o Prindër, ju respektoj, por më leni në botën time, për favor, se më kanë rrethuar disa spanjolle dhe latino-amerikane… ec e merre vesh sepse…?!
Babai i Annie Ernaux quhej Léon Duchesne (1899-1967) dhe nëna quhej Madeleine Dumenil (1906-1986) si në këngën e BREL-it “Ce soir, j’attend Madeleine”, por e shkreta ka përfunduar si shoqja ime aktore e famshme Annie Girardot me sëmundjen e Alzajmerit, humbja graduale e kujtesës dhe e identitetit, të cilëve ua kushton autorja franceze nobeliste një vepër mjaft të prekshme, edhe pse e shkruar pa asnjë patos!!
Romani i saj mbi Babain (La Place – botuar tek Gallimard në 1983) e fiton çmimin Renaudot një vit pas në 1984 – çka në Francë vjen direkt pas çmimit të famshëm Goncourt, i dyti në hierarkinë e çmimeve. Dhe pastaj mbi Nënën e saj “Une Femme” – botuar në 1987)
Prindët e saj, janë punëtorë të thjeshtë, pastaj tregëtarë të rëndomtë, ngaqë e mbajnë një Kafe me një magazinë ushqimore elementare në lagjen e tyre. Nuk jemi shumë larg botës së Emile Zola në fakt. Por Annia do për të dalur me çdo kusht prej atij mesi aq të varfër dhe të kufizuar, tepër i mbyllur dhe rutinor në ekstrem… ashtu, siç kam dalë unë nga psikologjia e imponuar në zonat malore veriore ose prej Mërgatës së Qyqeve. Ndodhin këto gjëra rastësisht, aksidentalisht, ose nga një vullnet i superfuqishëm i Personit IKS!
Autorja franceze shkon për ta studiuar Letërsinë në Universitetin e Rouen – ku zonja
Zhan D’Arc e ka pas lënë një gjurmë – dhe më vonë në Bordeaux, regjion i bukur dhe i mirënjohur për verat e mëdha franceze. Punon si Profesore e Letërsisë në disa kolegje dhe gjimnaze në Francë. Del gradualisht, por me një pikëpyetje dhe konflikt të brendshëm nga shtresa e saj sociale dhe familjare, porse i rikthehet rregullisht dhe me një autenticitet dhe sinqeritet të rrallë në të gjitha veprat romaneske (auto-fiksion) të saj. Me atë ide qendrore evidente: “Tani që jam universitare dhe e rangut borgjez, klasë e mesme, kam të tjera qendra interesi dhe preokupime, dhe një distancë me botën e prindërve dhe të fëmijërisë time. A e meritoj këtë statut që e kam!? A mos jam duke e tradhëtuar origjinën time, atë kujtesën apo realitetin familjar të botës proletare!? Dhe siç iu thashë, i përgjigjet kësaj problematike në librat e saj. Mund t’ua citoj disa romane pak më emblematike të krijimtarisë së saj letrare: “Une Femme gelée” ose “Një Femër e ngrirë, apo e akullt” – botuar në 1981 – ku flet për historinë e saj dhe atë familjare. “Passion Simple” që më pat pëlqyer mua si lexues – në 1992 – ku e përshkruar klinikisht aventurwn e saj pasionante me një biznesmën pak më të ri, që vinte nga Europa Lindore, epshet, pritjet, deri në detaje… si të ishte një radiografi globale mbi gjithë çka mund të përjetohet gjatë atyre momenteve. Kjo vepër ka qenë e adaptuar në Film nga Daniele Arbid në vitin 2020!

Annie Ernaux - Çmimi Nobel për Letërsinë 2022,mimi Nobel për Letërsinë 202
Annie Ernaux – Çmimi Nobel për Letërsinë 2022,

“La Honte!” – ose “Turpi” në 1997 – “La vie extérieure” në vitin 2000 – pastaj vepra më e plotësuar e saj, sipas specialistave me titullin: “Les Années” – Vitet – në 2008, një lloj freske romaneske, ku e ilustron në detaje jetën e saj personale dhe atë të familjes, si t’i kishte përmbledhur brenda një libri, 4 ose 5 libra të saj, mbi një ngjajre të caktuar, kurse në këtë vepër i trajton të gjitha temat dhe problematikat e saj dhe të rrethit të saj, prej nga viti 1940 dhe deri sot… me të gjitha shkundjet që kanë ndodhur në shoqërinë franceze, në të gjitha fushat gjatë 70 viteve të fundit… Dhe për këtë vepër, i merr disa çmime, si për shembull: çmimin “François Mauriac” dhe çmimin “Marguerite Duras”, dy autorë të njohur francez, dhe çmimin Strega të Letërsisë europiane. Në vitin 2011, boton librin e saj:
“L’autre fille” ku ia shkruan një letër të prekshme letrare Motrës të saj, e cila ka vdekur që në lindje, para ardhjes se Annie Ernaux-së, në jetën tokësore. Në vitin 2016, e boton romanin autobiografik: “Mémoire de Fille” ku trajton rininë e saj, kur ishte 18 vjeçare dhe eksperiencat seksuale të para të asaj kohe, të cilat i ka quajtur më vonë “Kujtimet e Turpit” dhe mund ta citojmë edhe veprën e saj të fundit për momentin, të quajtur: “Le Jeune Homme – Mashkulli i ri” në 2002, gjithmonë tek botuesi Gallimard. Ku e trajton aventurën e saj, me një Mashkull atraktiv, 30 vite më i ri se sa Annia.
Ndërsa e fiton edhe çmimin e Gjuhës franceze, por edhe çmimin “Marguerite Yourcenar”, në vitin 2017, për të gjithë veprimtarinë e saj letrare. (Zonja Yourcenar është femra e parë që është emëruar në Akademinë e famshme franceze, mes 40 figurave mashkullore të kulturës dhe inteligjencës, konsideruar si të pavdekshmit … trashëgimi e Mbretit Diell. Lugji 14)
Emërohet në vitin 2014l, “Doktor Honoris Causa” e Universitetit de Cergy Pontoise.
Merr çmimin e Akademisë së Berlinit në vitin 2019.
Gjatë viteve 1960, martohet me zotin Philippe Ernaux dhe jetojnë 17 vite sëbashku.
I ka 2 djem: Eric dhe David dhe dikur do ndahen nga ai nw vitet 1980.
Në Festivalin e Kanës të fundit, tani në maj 2022: e ka prezantuar në seleksionin zyrtar të seksionit “La Quinzaine des Réalisateurs – Dy javorja e regjisorëve” duke konkuruar për çmimin “Kamera e Artë”, e cila e shpërblen një vepër të parë… bashkë me djalin e saj David, filmin “Les années super 8”
Tani në aspektin e artit letrar të stilit të saj, autorja Annie Ernaux, është trashëgimtaria e shkollës minimaliste, neutrale, objektive, realiste dhe gati klinike “Le Nouveau Roman – ose Romani i ri” i cili e ka dinamituar narracionin, psikologjinë, përshkrimet e gjata alla Marcel Prust, zbukurimet dhe qendisjet sa për formë… me Nathalie Sarraute dhe Alain Robbe-Grillet, të cilët i kam pas njohur të dy në Paris dhe gjatë vizitës së tyre në Bruksel.
Edhe tek romanet e Annie Ernaux, vërehet ky lloj shkrimi i distancuar, i ftohët, klinik dhe neutral, pa patos, pa metafora, pa krahasime, pa vlerësim as gjykim personal subjektiv të personazheve apo të ngjajreve… pra, me një përshkrim sa më objektiv dhe mjekësor, diçka që korrespondon me faktin që kemi para syve. Por literatura e saj, e ka pos anës autobiografike evidente, anës intime të përjetuar (abortimi, familja, fëmijëria, mesi social, eksperiencat seksuale, pasionet erotike, portetet e Babait dhe të Nënës me Alzajmer) e kanë në prapa sfond, edhe një anë të angazhuar direkte apo indirekte politike, sepse bazohen edhe në realitetin social për mos me thënë sociologjik, si te filozofi dhe sociologu Pierre Bourdieu, të cilën e ka admiruar shumë. Annia niset me të drejtë nga ideja, që edhe intimiteti jonë lidhet dikund me anën sociale apo politike, sepse jemi të diktuar nga një realitet familjarë IKS, nga një realitet politik dhe social, nga një klasë sociale me ligjet dhe normat e saj, me universin e saj specifik… e sado që të ecim, të avancojmë në karrierën tonë, të ngrihemi me poste dhe me rroga… e kemi dikund të shenjuar në qeliza historinë dhe trashëgiminë tonë familjare dhe sociale… pra është pjesë e jona dhe ngelet dikund e regjistruar brenda nesh, edhe nëse do bëhemi Ministra apo miliardera në Biznes.

Skënder Sherifi
Skënder Sherifi

Me një fjalë sipas Annie Ernaux: “Nuk mund të ekzistojnë një Unë intim puro, i zgjidhur dhe i dekonektuar nga çdo realitet social apo politik Iks apo Ypsilon” Kështu, që mjeshtëria e saj, është për ta kontekstualizuar Unin intim, për ta lidhur me realitetin ekzistues dhe për ta zgjeruar pikërisht atë anën autobiografike tradicionale, siç e kanë praktikuar disa shkrimtarë egotikë dhe narcisikë me temën: “unë, unë, unë, dhe asgjë tjetër pos unë… bëra këtë, më ndodhi kjo, u takova me filanin, si të ishte gjithë bota duke u sjellur rreth kërthizës të tyre!” – e kjo është merita më e madhe sipas meje, e autores Annie Ernaux, me dalë nga prizmi puro egocentrik, për ta përqafuar realitetin social dhe politik të botës, përmes eksperiencave të saj individuale dhe intime.
Pastaj është një Femër e majtë, e angazhuar në disa tema politiko-sociale, feministe natyrisht, mbështetëse e lëvizjes sociale franceze: “Fanelat e jeshilta” dhe e programit të Jean-Luc Melanchon, që konsiderohet si ekstrem i majtë në Francë. Nuk do mend, që është komplet anti-liberale dhe anti Emmanuel Macron, çka e ka theksuar gjatë një interviste në gazetën e njohur: “Libération” në mars 2022 – ku është prononcuar shumë qartë dhe pa formula druri pseudo-diplomatike mbi kanditaturën e dytë të Macronit.
“Po kush është realisht ky Tip në sferën politike, nga na ka ardhur? Për mua, është kandidati i Bankave dhe i fuqive financiare. Një arrogant plot urrejtje ndaj shtresave të ulta popullore. Komplet jashtë realitetit objektiv të jetës së 70 përqind të francezëve. Një iluzionist, falltor, specialist i komunikimit, showmen, aktor, por i stërforcuar, kështu që tingëllon falls. Një llafollog po pa përmbajtje të thellë as serioze, pa diçka konkrete që shihet më në fund.” Ja pra, të nderuarit Lexues, se kush është Fituesja e çmimit NOBEL të vitit 2022 – shkrimtarja franceze Annie Ernaux. Edhe pse nuk e kemi pasë njohur ne, më përpara…
Në historinë e çmimit Nobel që në vitin 1901, janë 16 autorë francez të cilëve ju është atribuuar ky titull prestigjioz dhe është autorja e parë femër në Francë që e merr këtë çmim. Tani, pasi që ua prezantova këtë shkrimtare franceze me fjalët e mia, ju ngelet për ta zbuluar dhe për t’i lexuar veprat e saj, nëse dikush i ka përkthyer në gjuhën shqipe.
Kalofshi mirë të gjithë dhe respektet e mia, nga Brukseli, me një birrë artizanale të fabrikuar nga Murgjit e një Manastiri në Valoni…
A mos e keni pak mish të tharë dhe pak djathë të vjetruar së paku 1 deri në 3 vite? Ju falënderoj të gjithëve për mirëkuptim!
Skënder Sherifi – me 10 tetor 2022 në Bruksel (Belgjikë)

Skender Sherifi: skender.sherifi@skynet.be]

Related Images:

More articles

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.

Portali Radiandradi.com, prej 11 vitesh dhuron kontribute të përditshme në shumë fusha të kulturës, historisë dhe vlerave shqiptare. Herë pas here siti ka nevojë për mirmbajtjeje, rikonstruktim si dhe rikonceptim në formatin letër. Për ta mbajtur këtë punë shumvjeçare, ndër më seriozet dhe më të lexuarat që të vazhdojë aktivitetin bëhet e domosdoshme mbështetja e lexuesve.

Jozef Radi

Redaktor i Radi & Radi

Artikujt e fundit

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.