Meditim për një fenomen: Vëllezërit Mirash e Martin Ivanaj të Lazër Radit – nga Kristaq Jorgo & Edlira Birko – Jorgo

0
7
Prof. Kristaq Jorgo & Edlira Birko në Konferencën Mbi Librin
Prof. Kristaq Jorgo & Edlira Birko në Konferencën mbi Librin "Ministri i Hekurt - Mirash Ivanaj" i Lazër Radit
Prof. Kristaq Jorgo & Edlira Birko në Konferencën Mbi Librin "Ministri i Hekurt - Mirash Ivanaj" i Lazër Radit
Prof. Kristaq Jorgo & Edlira Birko në Konferencën
mbi Librin “Ministri i Hekurt – Mirash Ivanaj” i Lazër Radit

Meditim për një fenomen:

Vëllezërit Mirash e Martin Ivanaj të Lazër Radit

nga Kristaq Jorgo & Edlira Birko – Jorgo

[Ligjëratë mbajtur në Konferencën Jubilare “Në emër të… Kulturës”
& Promovimin e librit “Ministri i Hekurt – Mirash Ivanaj” (L. Radi).
Organizuar në përkujtim të
130-vjetorit të lindjes së Martin Ivanajt,
65 vjetorit të vdekjes së Mirash Ivanajt dhe
20-vjetorit të vdekjes së Lazër Radit.
Tiranë, 25 shtator 2018]
.
Prof. Kristaq Jorgo duke lexuar kumtesën
Prof. Kristaq Jorgo duke lexuar kumtesën
Fillesat ky meditim i ka në vitet 1992 – 1994, periudhë gjatë së cilës Edlira Birko-Jorgo pati fatin të bashkëpunojë ngushtë me dr. Lazër Radin dhe të njohë nga afër personalitetin e tij të jashtëzakonshëm. Vijoi me thellimin e përbashkët në veprën e tij dhe në atë të vëllezërve Ivanaj.
Trajta pak e veçantë e titullit të ligjëratës na detyron një qartësim: Le të vërehet formulimi: “Vëllezërit Mirash e Martin Ivanaj të Lazër Radit” që sikur le të kuptohet se Lazrin e shohim si një vëlla të Mirashit e Martinit. Po, të tillë e shohim dhe i tillë është në vizionin tonë. Kjo vëllazëri, natyra e së cilës mbetet të ndriçohet më tej, përfaqëson për ne një fenomen, që tok me kontributet dhe specifikat e çdonjërit prej tre personaliteteve shenjojnë diçka emblematike, me vlerë përtej vetvetes në kontekstin e botës shqiptare.
Përmendëm sintagmën “botë shqiptare”. Le ta pohojmë shpejt cilësinë themelore të saj, të gjithëpranuar tashmë: kompleksitetin e ndërlikimin e jashtëzakonshëm. Kolektiviteti shqiptar i çdo periudhe historike nuk ka arritur asnjëherë ta administrojë në mënyrë normale këtë ndërlikim, pasi nuk ia ka dalë e njëherësh nuk e kanë lënë ta zbulojë e ta ndërtojë mekanizmin që do ta funksionalizonte çdo njësi përbërëse të së tërës tejet komplekse për mbarëvajtjen e asaj që mund ta emërtonim “Shqipëria e plotë”. Dhe, nëse kjo e fundit do të përfytyrohej metaforikisht si një sferë, ajo – “Shqipëria e plotë” – na shfaqet në tri shtresa që mbulojnë njëra-tjetrën: në sipërfaqësoren apo “Shqipërinë e dukshme”, në të ndërmjetmen apo “Shqipërinë e fshehur” dhe në bërthamën apo “Shqipërinë e fshehtë”. Si dhe në një shtresë të katërt, vertikale, që i ndërlidh a i pret të tria të parat, “Shqipërinë e vërtetë” me çka kemi parasysh “Shqipërinë e vlerave”.
“Shqipëria e plotë” ngjan e zotëruar në të gjitha kohët prej një kaosi endemik. “Shqipëria e fshehtë” përmban, ndërkaq, kodin e funksionimit të së plotës dhe të katër Shqipërive përbërëse. Raportin tejet dramatik të dukjes kaotike të së tërës shqiptare me rendin (e palexueshëm) të thelbit duhet të ketë pasur parasysh p.sh. Lasgush Poradeci kur shprehej: “Zemra ime e tharë dhe e rraskapitur nga logjika e dialektika e këtij vendi”.
Ç’na thotë kodi i “Shqipërisë së fshehtë” e kjo botë kaq komplekse shqiptare, aq sa mundemi t’i deshifrojmë? Dhe në ç’kuptim personalitetet Mirash Ivanaj, Martin Ivanaj, Lazër Radi e vëllazëria që i lidh janë emblematikë në këndvështrimin e tyre?
“Shqipëria e dukshme”, përherë nën zotërimin e Shqipërisë politike, është thuajse kurdoherë një strukturë më shumë a më pak konjukturale, me kujtesë të dobët, dominuar nga vizioni i çastit, nga materialiteti dhe jo idealiteti, shprehje e “kontingjencave dhe jo e permanencave” të shqiptarësisë – me termat e Mitrush Kutelit. E tillë siç është, “Shqipëria e dukshme” pranon vetëm një pjesë të “Shqipërisë së vërtetë”, duke mos kuptuar, shpërfillur, harruar, dërrmuar, sakatuar ndoshta pjesën kryesore të saj, e cila shtyhet e mblidhet kruspull në “Shqipërinë e fshehur”, në pritje të ditëve më të bardha. Mirash e Martin Ivanaj dhe Lazër Radi, shembuj emblematikë, ndër të shumtët.
Detyrat që në kombe jo vetëm të mëdhenj i zgjidhin breza të tërë, në botën shqiptare si rregull ideohen, rroken dhe çohen gjer në fund nga personalitete të vetëm. Kjo i bën ata të jenë më shumë se individë, të jenë – në kuptimin e vërtetë të fjalës – Institucione dhe të shihen prej bashkësisë shqiptare si të jashtëzakonshëm, unikalë, të hekurt, jo rrallë të padëshiruar, shpesh të pakuptueshëm, plot mistere – cilësorë këto që i gjejmë shpesh në librin “Ministri i Hekurt – Mirash Ivanaj” të Lazër Radit.
Moskuptime dramatike, ndonjëherë tragjike e përplasje të ashpra edhe mes vedi, përpos me botën shqiptare, i shoqërojnë thuajse kurdoherë përfaqësuesit e “Shqipërisë së vërtetë”, të shtrënguar të zgjidhin brenda pak muajsh a vitesh detyra të shumta e shpesh kundërthënëse, të cilat kombe me zhvillim normal i kanë vënë në jetë paqësisht ndër dekada e shekuj. I ka prekur në të gjallë e vijon t’i prekë ende sadokudo ky moskuptim Mirash e Martin Ivanajn dhe Lazër Radin.
.
Kristaq Jorgo & Edlira Birko - Jorgo - Pas Konferencës
Kristaq Jorgo & Edlira Birko – Jorgo – Pas Konferencës
Personalitetet e “Shqipërisë së fshehur” kryejnë detyra thelbësore, janë modele virtyti, bëhen depozitë e kujtesës kolektive, revizionojnë e pasurojnë përfytyrimet mbi ‘Shqipërinë e plotë”.
Ja p.sh. Martini, me kontributin e tij themeltar në të drejtën zakonore shqiptare dhe në legjislacion, si kryerealizues i Kodit të parë Civil dhe atij Penal në historinë e shtetit. Ja Mirashi, ideues e njëmendësues i reformës epokale që hodhi kolonat e kombëtarizimit e të laicizimit të shkollës shqipe (1932-1935). Ja Lazri, ndërlidhësi pionier dhe më gjenuin në fushë të kulturës i Shqipërisë së Jashtme me Shqipërinë e Brendshme.
Mirashi e Martini me arkivin e jashtëzakonshëm e bibliotekën madhështore si dhe me kujdesin obsesiv të fiksimit të ngjarjeve kombëtare në ditarët, pa të cilët më shumë se një faqe e historisë politike e kulturore të Shqipërisë do të mbetej e bardhë. Lazri, me kolanën monumentale të veprës së tij, që sjell në jetë prej hirit të harresës së sigurt pa të, kujtesën fort më shumë se personale të disa dekadave të gjallimit të qenies shqiptare, plot me portrete e ngjarje të dorës së parë të “Shqipërisë së vërtetë”.
Martini, Mirashi, Lazri – të hekurt e intrasigjentë, shërbëtorë flijues të nderit, të integritetit dhe të detyrës ndaj Atdheut.
Martini e Mirashi, të cilët përmes vëllimit të përbashkët poetik, të jashtëzakonshëm në më shumë se një aspekt, “Epopeja e Njeriut”, zbuluar, veshur me pëlhurën e shqipes e studiuar me pasion e thellësi të admirueshme nga Lazri, e zbresin të tre bashkë, gati tri dekada në kohë para Esad Mekulit, fillesën e muzës shqiptare në shprehjen gjuhësore sllave, ashtu siç do ta detyrojnë me siguri historishkrimin letrar shqiptar të revizionojë më shumë se një tezë të vetën.
Nëse “Shqipëria e dukshme” është mbretëri e egocentrizmit, e pragmatizmit materialist, e individualizmit ekstrem dhe e anomisë, një aleancë, më saktë, një vëllazëri e shenjtë i ndërlidh personalitetet e “Shqipërisë së fshehur”. Është edhe falë kësaj vëllazërie, përpos falë vlerës së tyre që dot nuk shkatërrohet, që ata mbijetojnë dhe i imponohen herët a vonë, por domosdoshmërisht “Shqipërisë së dukshme”. Shembull unikal e i papërsëritshëm – lidhja e jashtëzakontë në jetë, në formim, në vizion, në ideale dhe vepra e vëllezërve Ivanaj me njëri-tjetrin. Një shembull sublim të kësaj vëllazërie të shenjtë përfaqëson po ashtu kujdesi ndër dekada i Lazër Radit për – dikur – mësuesin e tij Mirash Ivanaj, më pas bashkëvuajtësin nën dhunën e “Shqipërisë së dukshme” të diktaturës, kulmuar me përpjekjen këmbëngulëse për të nxjerrë në dritë e vënë në piedestalin e meritueshëm veprën monumentale të dy sivëllezërve të tij të mëdhenj.
Bota shqiptare dhe kolektiviteti shqiptar do të gjejnë rrugën e përparimit vetëm atëhere kur të ndriçohet i plotë kodi i “Shqipërisë së fshehtë” dhe kur e gjithë “Shqipëria e fshehur” do të arrijë të bëhet pjesë integrale e thelbësore e “Shqipërisë së dukshme”, në mënyrë që “e dukshmja” të jetë më në fund “Shqipëria e vërtetë”, ajo “e vlerave”. E mundur të arrihet? Padyshim! Jeta e pasjeta tok me veprën e vëllezërve Mirash Ivanaj, Martin Ivanaj, Lazër Radi e sa të mëdhenjve të tjerë na e dëshmojnë dhe do ta dëshmojnë më fort në të ardhmen këtë. Pasi “misteri” dikur zbulohet, “e fshehura” i imponohet shpejt a vonë të “dukshmes”, virtuti – vesit, idealja – materiales, vlera – të pavlerës, e përhershmja – të përkohshmes, e hekurta – baltës.

 

Related Images:

Artikulli paraprakNaltmadhnia e Tij, Jusuf Gërvalla – nga Agron Gashi
Artikulli tjetër65 vjet nga Promemoria drejtuar diktatorit Hoxha – nga Albert Vataj
Jozef Radi
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.