Margaret Hasluck dhe busti i flijimit në Urën e Goricës – nga Kastriot Dervishi

0
14
Herkuli me fustanellë, Kisha e Shën Kollit në Paftal
Herkuli me fustanellë, Kisha e Shën Kollit në Paftal
Margaret Hasluck (1885-1948)
Margaret Hasluck (1885-1948)

Margaret Hasluck dhe busti i flijimit në Urën e Goricës

nga Kastriot Dervishi

 
Etnografia, fotografia dhe antropologia skoceze Margaret Hasluck (1885-1948) në vitet 1920-1939, udhëtoi nëpër Shqipëri, ku ndërmori kërkime antropologjike dhe etnografike dhe qëndroi në qytetin e Elbasanit për 13 vjet. Ka lënë një koleksion fotosh me mbi 500 fotografi të bëra në këto vite në rrjedhën e kërkimeve etnografike në Ballkan, kryesisht nga Shqipëria, Greqia, Turqia, Maqedonia, Kroacia dhe Kosova.
Fotot tregojnë peisazhe të qyteteve dhe fshatrave si dhe portrete të njerëzve, pamje të elementëve etnografikë dhe aktiviteteve të ndryshme. Nga fotot e Hasluck për qytetin e Beartit njohim dy figura mjaft interesante e cila i quan “Samson (Herkuli) me fustanellë” të fotografuara në Kishën e Shën Kollit në Paftal si dhe dy foto të Urës së Goricës. Por me mjaft interes janë fotot e bustit të burrit i gjetur në Urën e Goricës në vitin 1923, dhe studimi i saj i botuar në vitin 1946, në revistën “Man”, botim i Institutit Antropologjik të Britanisë së Madhe dhe Irlandës, në artikullin me titull “The bust of Berat” (Busti i Beratit).
.
Busti i Urës së Goricës, 1780
Busti i Urës së Goricës, 1780
Deri më tani ky bust ka qënë i njohur vetëm si gojëdhënë, por jo si bust burri, por si një statuje e një femre të flijuar në Urën e Goricës. Ka pasur gjithmonë një gojëdhënë për flijimin në Urën e Goricës, të cilën e ka shkruar edhe Eqerem Bej Vlora në vitin 1911. Me mjaft interes është “Busti i burrit “ i gjetur në vitin 1923 nën një këmbë të Urës së Goricës.
“Busti i Beratit” është një fakt i njohur në Berat, por nuk ka pasur saktësi në identifikimin e tij në bust femre, apo djali, pasi nuk ka pasur foto dhe të dhëna për të. Në vitin 1923, Bashkia e Beratit restauroi Urën e Goricës, e dëmtuar nga austro-hungarezët gjatë largimit të tyre nga Berati në vitin 1918. Bashkia e restauroi dhe e zgjeroi me beton, por humbi shumë nga bukuria e saj. Duke vendosur skelën e parë poshtë një këmbe ata gjetën bustin. Punonjësit e rindërtimit të urës ja dorëzuan autoriteteve gjetjen dhe më pas busti u dërgua për ekspozim në Muzeun Kombëtar në Tiranë, i cili ishte ngritur për herë të parë në vitin 1922. Studiuesja skoceze studimin e ka kryer në vitin 1933, pikërisht në këtë muze, me rekomandimin e Lef Nosit, intelektual, atdhetar, politikan dhe studiues nga Elbasani.
.
Margaret Hasluck, Ura e Goricës 1923
Margaret Hasluck, Ura e Goricës 1923

Janë mjaft të njohura format e sakrificës për ne shqiptarët dhe gjithë Ballkanin në një ndërtimin të ri. Për të pasur një qëndrueshmëri në ndërtimin e tyre sakrifikohet një dele a një pulë si një formë e thjeshtë e sakrificës. Në kohët më të hershme nuk kishte sakrificë me dele a pulë, por me një qënie njerëzore.

Legjenda e Rozafës është më popullorja në Shqipëri. Mbi këtë teori është krijuar edhe busti i Beratit i gjendur në një nga këmbët e Urës së Goricës. Edhe sot akoma ruhet riti i flijimit në Berat. Në raste fatëkeqsie apo aksidentesh njerëzit sakrifikojnë zakonisht një pulë të zezë në vendin e ngjarjes, me besimin se do të largojnë të këqijat. Ky rit ende vazhdon në fillimin e ndërtimimeve të shtëpive të reja ku sakrifikohen dele ose pulë në emër të rezistencës dhe forcës së themeleve të shtëpisë.
Për flijimin në Urën e Goricës ka shkruar edhe Eqerem bej Vlora në ditarin e tij “Nga Berati në Tomorr dhe kthim” dhe në kujtimet e përmbledhura në vitin 2003 shkruhet: “Thuhet se këmbët e urës nuk mbanin. Kurt Ahmet Pasha pyeti dijetarët e kohës për shkakun dhe i thanë se shpirtrat e këqij kërkonin një theror njerëzor. Atëhere një grua u muros në një kamare ku ajo vdiq nga uria. Ta tregojnë sot vendin: në këmbëzën e parë, pak përmbi ujë, shihet një dritarëzë me hekura që I jep dritë një kthine të vockël”.
.
Kamare ne Uren e Goricës ku ka qene vendosur busti i flijimit)
Kamare ne Uren e Goricës ku ka qene vendosur busti i flijimit)
Kjo është gojëdhëna që ka qarkulluar dhe qarkullon akoma për ndërtimin e Urës së Goricës. Në rastin konkret, historia është e vërtetë, e njohur për gjetjen e një statuje femre që u gjend në këmbët e urës dhe që u dërgua në Tiranë. Askush nuk ka më tepër informacion që busti i gjetur, ishte bust i një burri, që ka qënë i ekspozuar në Muzeun Kombëtar në Tiranë.
Margaret Hasluck përshkruan saktë bustin dhe rrethanat e realizimit të tij. Hasluck mendon se në atmosferën e vështirë të kohës, bëhet fjalë për në vitin 1780, skulptori do të kishte frikë të bënte portret gruaje pasi në publik do të mendohej se ish gruaja e tij, të njëjtin risk do të merrte një kristian apo një musliman. Në këto kushte të vështira Ahmed Kurt Pasha urdhroi skulptorin të bëjë kokë burri me shpresë se shpirtërat e keqij nuk do ta zbulonin mashtrimin. Nëse është apo jo ky shpjegimi, busti i Beratit na çon një hap më afër sakrificës njerëzore e cila është një zë me shumë se urat në Ballkan, mendohet se flasin.
Për autorësinë e bustit Margaret Hasluck shkruan se Lef Nosi i kish treguar se autori është Usta Zeneli nga Elbasani, usta shtëpish me reputacion si gjithë mjeshtrat e tjerë në Ballkan, ndërtonte, punonte drurin dhe gurin. Margaret Hasluck e përshkruan saktë bustin: “Busti është realizuar në dru meni të gdhendur, fytyrën, qafën, supet dhe bazamenti afër janë të punuar më imët. Buzët, faqet, vetullat dhe hunda kanë qenë pikturuar me të kuqe dhe sytë në kafe të errët, në të zeze, flokët nuk kanë qenë të ngjyrosur. Busti ka qenë i pikturuar me të zezë të mustaqet, janë tre vrima gozhdësh në mjekër që mendoj se kanë vendosur mjekër leshi në të. Floku është i shkurtër dhe nuk ka shenja që të mund të kenë vendosur flokë për ta kthyer në femër. Skulptori ka gdhendur në përgjithësi një portret tip shqiptari. Nuk ka ndonjë shenjë veshjeje.
Kisha e Shën Kollit në Paftal përfundoi së ndërtuari në mars 1875. Kisha është ndërtuar nga kryemjeshtri usta Veliko nga Opari i Korçës. Etnografia dhe fotografia skoceze Margaret Hasluck në këtë kishë ka fotografuar në vitin 1925 dy figura mjaft interesante e cila i quan “Samson (Herkuli) me fustanellë”.
.
Herkuli me fustanellë, Kisha e Shën Kollit në Paftal
Herkuli me fustanellë, Kisha e Shën Kollit në Paftal
Artisti që ka realizuar këto figurina është larguar nga rregullat bizantine dhe ka përdorur veshjet e ditës së banorëve të zonës për skulpturat e tij. Veshja popullore, por edhe portretet me mustaqet tipike të krahinës i bën më laike këto dy figura si pasqyrime të njerzve të zakonshëm të zonës, duke i bërë ndërhyrje të rralla me element laik në projektin krishtar të ndërtimit të një kishe ortodokse.
 
Herkuli me fustanellë, Kisha e Shën Kollit në Paftal
Herkuli me fustanellë, Kisha e Shën Kollit në Paftal

Bibliografi

1.Sharon R.Stocker. Broun University, Margaret Masson Hardie Hasluck (1885-1948)
2.Margaret Hasluck. The Bust of Berat. Revista “Man”, Vol. 46, (Mar. – Apr., 1946), pp. 36-38. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland.
3.Eqerem Bej Vlora. Kujtime 1885-1925. Shtëpia botuese e librit dhe komunikimit, 2003, faqe 54.
4.Foto te Beratit dhe Samson me fustanelle: From the collections of UCL SSEES Library
 
 

 

Related Images:

Artikulli paraprakLamtumirë Profesor Kolec Topalli! nga Begzad Baliu
Artikulli tjetërBesimtarët si edhe mosbesimtarët në Zotin! – nga Mërgim Korça
Jozef Radi
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.