9.5 C
Tirana
E shtunë, 2 Mars, 2024

Mbeshtet RadiandRadi

spot_img

Komano-vllahët në Eposin e Kreshnikëve nga Ndoc Selimi

on

|

views

and

comments

Ndoc Selimi ne Prizren
Ndoc Selimi ne Prizren
I dashtun Jozef,
A mund t’u besdis edhe me tre artikuj të kësaj natyre si
“Komano-Vllahtë në Eposin e Kreshnikëve” ,
“Prania e Komanëve në trojet shqiptare
dhe në formacionet luftarake të Skënderbeut”
si dhe “Helena e Uroshit dhe kishat katolike bregadrinase”.
Këtë të parën po ua nis menjëherë.
Nqs nuk bën, as mos u ban merak.
Ju uroj punë të mbarë dhe një ditë sa ma të mirë.
 

Komano-vllahët në Eposin e Kreshnikëve

nga Ndoc Selimi

Për gjurmët e komanëve në trojet veriore të Ilirisë që nga Bosnja, Kotorri deri në veri të Shqipërisë, na e përshkruan eposi i kreshnikëve e kryesisht kënga e 22-të me titull “Muji e Jevrenija” në përmbledhjen e librit “Visaret e Kombit”, (botimi II, fq. 170). Sipas komentit që i bëjnë kësaj përmbledhje autorët e “Visarëve të Kombit“ At Bernardin Palaj dhe At Donat Kurti thuhet se Krajli ngujon të bijën, Jevreninë në një dhomë e vendos ta martojë me “gumanat e zinj“, mbasi ajo kishte zënë dashuri me Sokol Halilin me fe muslimane. Vajza i shkruan letër me gjakun e fytyrës të vëllajt të Halilit, Mujos, duke i treguar vendimin kobzi që kishte marrë i ati për ta martuar me gumana.
 
Atëherë foli Gjeto Basho Muja:
-Na po biem ndër gumana të zez,
e po i presim tridhetë gumana,
e po e veshim veshën gumanisht,
e po i msojmë gjokat tartarisht,
e po i shtijmë shpatat kryqalisht,
e po i shtimë shapkat në krye,
Para orokut Krajlit që po i shkojmë
edhe nusen na po e marrim.
Por një plak i urtë u thotë:
-Fort po tutem se Krajli na njeh
e na shtje meshë për me çue,
e na shtje uratë për me thanë.
Ne ata nuk mund t’i bajmë!
e na bien qirin n’ travezë,
Lik për mjet qirin me ja kputë,
Kurrkund flakën qirit me ia luejt,
Jasht gumanash kurrkush nuk mundet.
 .
Muji dhe Halili - nga Ismail Lulani
Muji dhe Halili – nga Ismail Lulani

Por Arnaut Osmani (me origjinë ilire) i garanton që të mos tremben se “të gjitha do t’i bajmë“ dhe pasi i mësuan këto doke shkojnë te mbreti për t’i marrë vajzën, por Krajl Kapedani i vë në provë. Agët muslimanë bëjnë kryq e thonë uratë tamam sikur të ishin gumanë. Arnaut Osmani “lik për mjeti qirin e ka kputë e kërkund flakën qiri se ka lujt’ e Krajli po kujton se janë vërtetë gumana. Të nesërmen kanë marrë çikën, por Krajli habitet kur sheh se krushqit nuk marrin “drumin e gumanëve“, por drumin (rrugën) për në Jutbinë. Pastaj Mujo i tregon hilen që kishin bërë duke u sajuar si gumana.

 
-Udha e mbarë, Krajli u ka thanë,
Miq për zemër ju sot u paça xanë,
Por me gojë, se hallall s’jau kam ba.
 
Studiuesi rumuno-hungarez Istvan Schùtz, përkthyes dhe njohës i mirë i gjuhës shqipe, ka meritën që zbulon i pari se “gumanat e zinj“ nuk janë “igumenë“ (kryetarë manastiresh ortodoksë), sipas shpjegimit që i ka dhënë Profesor Qemal Haxhihasani në vitin 1966, por popullsi komane të ngulitura në Cetinë, Kotorr, Komàn të Malit Zi, Shqipëri, etj. Për vërtetimin e kësaj teze argumentet janë të mjaftueshme. “Gumanat“ nuk mund të jenë “Igumenë”, sepse janë të zeshkët, e para, dhe e dyta, zor se mund të gjendeshin tridhjetë priftërinj ortodoksë për t’u vrarë në një kohë kaq të shkurtë. Priftërinjtë igumenë nuk quheshin tartarë në popull: “T’i mësojmë gjokat tartarisht” dhe nuk mbanin shpatë: “T’i shtimë shpatat kryqalisht”. Komanët, sipas gravurave që paraqesin atë kohë, dalloheshin për shpatat e vendosura në rripin e mesit të kryqëzuara përpara, për kësulat karakteristike dhe si akrobatë të zotë sa kalonin “gjashtë kuaj njëherësh”. Komanët u konvertuan në fenë katolike para se ata vetë të shtriheshin më në perëndim, para se të thurej kjo këngë e para se të vinin turqit. Ata u konvertuan në katolikë më 1227, kur ishin akoma nën protektoriatin e mbreterisë së Hungarisë dhe Papa Gregorio IX, emroi ipeshkvin Milkovensis të komanëve. Autori i kësaj ballade është shumë i përpiktë. Ai i ka parë me sy komanët dhe u ka bërë një përshkrim të saktë atyre, sa nuk i kanë shpëtuar as hollësitë, siç është shapka, shpata, besimi, lëkura, arti i luftës etj. Janë disa shkrime që flasin në kahje të Profesor Haxhihasanit duke argumentuar se “Krajli donte tua jepte vajzën igumenëve për ta bërë kollogjere e jo për ta martuar”. Po ta lexojmë balladën me kujdes, Krajli thotë: “çikën teme ua paça dhanë, sot dy javë vaden me ua lanë…” Pra përmendet “vade”, që është përdorë dhe përdoret në të gjithë malësinë si dita e ndarë e nuses, është data fikse që vajza ndërron shtëpi dhe vijnë krushqit me dasmorë për ta marrë. Kur ndahet vadja, është shumë zor apo e pamundur që të ndërrohet dita. “Vade” është fjalë që ka hyrë në leksikun e gjuhës shqipe dhe vjen nga latinishtja “andare” që do të thotë në paskajorën tonë gege “me shkue“, me u nisë nuse. Krajli, duke qenë edhe sllav, nuk i thotë “orok” sllavisht, se kjo fjalë u takon luftëtarëve, duelit e takimeve të rëndësishme, por përdor pikërisht fjalën vade “sot dy javë vaden me jau lanë”. Jevrenija, në letrën që i shkruan Mujos, jep dëshminë e pamohueshme përsa i takon këtij debati:
 
“Në nji odë baba më ka ngujue
Don me më dhanë ndër gumana të zez
sot dy javë nuse kam me shkue…”
 
Pra vajza thotë vetë se “nuse kam me shkue”, kështu që nuk ka nevojë për tjetër koment. Askush nuk mund ta ngarkojë me faj Profesorin e nderuar Haxhihasani, i cili zgjodhi një rrugë shpjegimi të butë, pa duartrokitje, por edhe pa kritikën e rreptë letrare të kohës.
Malsori i Legjendës - nga Ndue Pepa
Malsori i Legjendës – nga Ndue Pepa

Një tjetër baladë po te “Eposi i Kreshnikëve” është ajo e Lule Frangut me origjinë gogë që diku del si Gogë Llatini, pra vllaho-komane. Mënyra se si nënvleftësohet edhe në balladë tregon opinionin e pergjithshëm që kishte ekzistuar qysh në atë kohë për popullsinë vllaho-komane, nënvleftësim që vazhdon edhe sot e kësaj dite, por realiteti është plotësisht i kundërt. Le ta shikojmë me kujdes baladën.

Lule Frangu është me banim ne Shkodër dhe në debat me Ago Ago Turkun bëjnë bast se kush e kishte gjogun (kalin) më të fortë. Të dy lavdrojnë gjogat e vet e:
 
Paska folun Lula, ai Gogë – Llatini:
“Un e kam njatë gjogun e bardhë,
Kurkund shoqin, Ago, nuk ia dij
As n’Turk, bre trima, as n’Kaurr,
Veç në pastë ai Gjeto Basho Muji;
Për nji ditë ktu e n’Vlonë ai m’çon e m’bien”
 
Me këto fjalë të Lule Frangut vihet edhe basti, i cili përfshinte shtëpi, pasuri, dajlana, dugajë, por edhe grua e djalë. Lule Frangu i tregon nuses re se ç’budallëk kishte bërë, por ajo duke qenë mbesa e Gjeto Basho Mujit dhe e bija e Zukut trim, i jep forcë dhe i thotë se do ta fitosh bastin. Kështu niset trimi Lule të nesërmen në mjes për në Vlorë. Gjogu i tij fluturon dhe me ndihmën edhe të zanave arrinë në Vlorë brenda paradites. Merr kontakt me të parët e Vlorës, u kërkon vulat si dëshmi dhe nis rrugën për në Shkodër. Ago Ago Turku kur shikon se Lule u kthye brenda ditës i shkon në shtëpi dhe i bie ndër gjunj. Lule Frangu kur e shikon ashtu në gjunjtë e tij, ka burrërinë dhe ia falë bastin duke bërë gjestin më fisnik dhe duke u rreshtuar kështu në legjendë së bashku me heronjtë e tjerë të Eposit Kreshnikëve.
Kështu prania e Vllaho-komane-gogë në trojet shqiptare, zë fill qysh në kohërat shumë të hershme që si periudhë mund t’i afrohet viteve 1250 e këndej kur, për mendimin tim, janë thurë këto këngë.
 
 
 
 

 

Related Images:

Jozef Radi
Jozef Radihttps://www.radiandradi.com
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...
Share this
Tags

I ke lexuar?

Kontesha Bengazina – nga Lazër Radi – Pjesë nga Libri “Vorbulla t’Jetës Universitare” (Roma)

 Nji prej historive ma të bukura studentore, të rrëfyeme mjeshtrisht prej Lazër Radit në librin autobiografik: “Vorbulla t'jetës Universitare”, ku ai me at sinqeritetin e tij...

Katalogimi i Veprës së Plotë të LAZËR RADIT

  Katalogimi i veprës së plotë të LAZËR RADI  Materiali që paraqesim asht nji bibliografi e thuejse krejt Veprës së Plotë të Dr. Lazër Radit, botue dhe...

Kujtimet e mia me At Zef Valentinin – nga librat e Lazër Radit

Kujtimet e mia me At Zef Valentinin nga librat e Lazër Radit Kanuni dhe teza e doktoraturës Mbasi mbylla llogarinë me Procedurën Civile, në mënyrën ma të...

Te rejat

More like this

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.