Petro Zheji, kërkimtar i Alephit nga Astrit Cani

0
18
Petro Zheji (1929)
Petro Zheji (1929) 

Petro Zheji, kërkimtar i Alephit

nga Astrit Cani

Me kthimin e vëmendjes shpirtnore kah gjuha shqipe, prej të cilës, ai s’e pati hekë ndojherë, Petro Zheji, arrin, pa llafe, me e mbisundue diskursin komiar, tue shpalosë të vetmin realitet kulturor që kemi, të vetmen kulturë tonën reale: shqipen.
Në një vend ku i miri përmendet vetëm për keq, ose pritet me vdekë për me thanë sa i mirë ka qenë, dhe sidomos sa të mirë kemi qenë ne me ‘të, mirësia eprane asht me ndejtë mënjanë, ose në shmang, tue sfidue me integritetin tand, bashkëpunimin e ngushtë të dy formave ma korruptive të organizimit të njerzores: turmës dhe shtetit. Ç’asht turma përpos se nji shtet në stadin e vet ma kaotik, ç’asht shteti përpos se nji turmë e organizueme me shtypë individin?!?
Jo vetëm mbrenda politikes, por edhe mbrenda letrave duhet me ndejtë në shmang. Në mënyrë që mos me u zyrtarizue kurr, as në gjallje as në dekë, tue ruejtë pra gjanë ma të randsishme n’art: vitalitetin. Vitalitetin si cilësi e mbrendshme e punës tande. Çdo jetë që mundesh me i dhanë veprës, duhet me e marrë prej gjuhës, prej zemrës së gjuhës. Nuk ka jetë te shteti, as te turma, as te shkolla. Jetë ka te gjuha.
Kush merret shum me përkthim, e din, se me përkthye, ma shum se me tradhtue, asht me u tredhë. Por ka vetëm nji mnyrë me vitalizue vedin me anë të ksaj pune. Vetëm nji pshtim. Përkthimi nuk asht zanat buke (se as bukën s’e siguron), e aq ma pak asht punë për lavdi (se lavdia ju shkon të zotve të veprave, pra shkrimtarëve). Përkthimi nuk asht absurd vetëm në nji rast, rast kur ai, bahet zanati ma kuptimplotë. Asht ky rasti i Petro Zhejit.
Petro Zheji, nuk përkthente as për bukë as për lavdi; në kohën e bjerrjes totalitare të njerzores, ai po kërkonte Alephin.
Dëshmitë janë aty.
Mandej dimensionohen te Shqipja e sanskritishtja, që kam pasë fatin me e recensue sa kje halà gjallë maestroja, dhe Libri i Aforizmave, që falë nji rastisje fatlume, me ra në dorë këtë pranverë.
Zheji asht nji ndër të paktët heroj shqiptar të mendimit, e ma shum se shkrime gazetash, meriton me i kushte ditirambe niçeane.

Petro Zheji - “Shqipja dhe Sanskritishtja”
Petro Zheji – “Shqipja dhe Sanskritishtja”

Te Shqipja e Sanskritishtja, ndihej nji mbledhje e farishtes gnostike të shqipes, por te Libri i Aforizmave, ky visar shpaloset në tanë rrezatimin dhe rrezeveprimin e tij. Aq sa të ban me ndie sikur gjendesh para nji kabale të gjuhës shqipe.
Të gjitha gjuhët, kte Zheji e skjaron disa herë, janë udhërrëfyese për te arketipi, por ne si shqiptarë bajmë mirë me u nisë pikërisht prej shqipes, sikurse asht nisë vetë autori, i cili asht edhe ndër njerzit që kanë mrritë ma larg kso shtegu, e pra, ma thellë.
Gjetja e parë, asht vetë lloji i aforizmës që parashtrohet këtu. Jemi msue e velë, me aforizmën si zhanrin e mendimtarisë së thatë, nji lloj ping-pongu subjekt-objekt, që kajherë rezulton sport akademik, e kajherë tagji parazitare që ndërkallet aty ku arti nuk çel vetiu. Petro Zheji kërkues i Alephit, kupton falë nji intuite që iu asht dhanë vetëm artistave të vërtetë, se gjuha i ka në vetvete aforizmat, dhe se aforizmat janë filozofia intime e vetë gjuhës. Pra kemi të bajmë me meta-aforizma. Jo me fjalën e urtë, aq sa me urtìnë e fjalës.
Ktu duhet ba nji skjarim.
Gjuha shqipe lejon hymjen pandërmjetsim tek dimensioni arketipal i gjuhës, ngaqë ajo, asht gjuhë e pahipostatizueme. Çka don me thanë hipostatizim? Për me e skjarue do të marr nji shembull, nga intuitat e mia, që mbase do ta kishin ba me qeshë maestron.
Në helenisht, Ungjill, don me thanë lajm i mirë. Pra Eu-vangelos. Kurse në shqip, don me (e) thanë lajmin e mirë. Ngaqë shqipja, pra gjuha primordiale, si na kujton shpesh Petro Zheji te Libri, emërton gjithmonë në sensin superlativ. Cili asht lajmi i mirë? Lajmi i mirë asht: Krishti u ngjall. Pra në shqip Ungjill, don me thanë U-ngjall.
Kjo asht pra gjella (arbanisht: jeta) me të cilën na ushqen edhe libri i Petro Zhejit.
Due me u marrë vetëm me nji kryeaforizëm, atë që thotë se vetëm e mbara asht e mirë.
E mbara, pra e tana.
Mendoj për “ma të mirën botë të mundshme” të Leibnitzit. Kjo botë asht ma e mira e mundshme, por vetëm e marrun në tansi, pra e marrun mbarë. Mendoj për Voltaire-in që e ven në lojë tek romani i tij Idliri, ku e personifikon si filozofin naiv të cilit i ndodhin tana rrëmetet, e prapë s’hek dorë nga bindja se kjo asht ma e mira e botëve. Mendoj, se teksa e shkruente, Voltaire mendonte primend për të keqen, për tërmetin e Lisbonës, për natën e Shën Bartholomeut, të tana kto dhe shum të kqija historike i kishte ndërmend, por harronte se edhe ai vetë nuk ishte tjetër, por ma i miri Voltaire i mundshëm…
Shqipja si gjuhë parahelene, asht pra nji gjuhë e pahipostatizueme, asht gjuha mitike, paradialektike, parafilozofike, kur nuk ka ndodhë halà skizma S/s, ku koncepti nuk i asht mbivendosë simbolit.
Nji tjetër intuitë që mjeshtri duhet ta ketë pasë parasysh, asht se helen dhe ilir, e kanë rranjën të përbashkët tek hylli ose ylli.
Libri nuk asht nji doracak përjashtimor (manual ekskluziv) i shqiptarëve, por ka rreze të gjanë, tue rrokë plotsisht sferën gjuhore, sferë e cila nuk mund të përthehet në perspektivë, ngase nuk asht thjesht tridimensionale.
Vetëm tek “truth” kam nji vrejtje postume për maestron. Ai e lidh me frangishten “trou”, pra vrima kozmogonike, prej kah buron mbrapsht transhendenca, ose mbarë imanenca. Kjofsha historicist, por mue ma kanda me e lidhë me fjalën “dru” të shqipes. Pse “truth” asht e vërteta në fenë druide, fé e cila e ka burimin e vet prej Dodonës, dhe në shqipe ka lanë fjalën “druej/truej”, sidhe “troç”. Thueje “troç”. Ishte druni që fliste me pëshpërima në Dodonë, dhe të thanmet e drunit ishin orakuj, pse druni fliste “troç”, pra truth. Në gjermanisht “treue” asht besatari. Ndërkohë që “dru” në shqipen e sotme asht ba “pemë”, për shkak të rrëshkitjes semantike (prej atit te biri) dhe fryti bahet zavendës për drunin që e dha, i bijuemi mëkamb bijuesin. Si ndodh random që atributet e Zotit i mveshen të birit. Drus në helenisht don me thanë “lis”, pra ka marrë kuptimin në spikamë të drunit dodonas, prej ktu shejtnia e lisit (prej foljes lind të shqipes, e mandej prapë te shqipja landë), por në sankritisht asht “dru” emërtuesi i përgjithshëm për pemët, e në shqip ruen kuptim edhe ma të hershëm, pra lidhet me landën “dru”.
Pra, ndërkohë që Petroja e pati vendosë ma së miri “gurin” në ekonominë e shqipes dhe ma gjanë krejt gjuhsisë botnore, ngase edhe vetë “GUR” quhej, dhe gurnonte porsi nji guru i vërtetë i shqipes, na kje dukë sikur kishte mbetë druni jashtë, ndaj dhe ky parashtrim.
Por un s’e kam lexue ende librin postum të mjeshtrit (Rolin mesianik…), ku edhe kjo mund të jetë plotsue.
Petro nuk i ban asnji lëshim materialistave. Mkatnofsha për historicizëm, por mendoj se nji prej drejtimeve ku mund të zhvillohet filozofia e tij, asht ai i institucioneve parashtetnore, si qendra të mendimit dhe veprimit të kryehershëm njerzor. Edhe në ktë fushë, shqipja ka nji kontribut real për me dhanë.
Të marrim kryeinstitucionin parashtetnor: besën.
Sikur shqiptaria t’iu përkiste me të vërtetë shqiptarëve, dhe shqiptarët ta njihnin veten, republika e tyne do të ishte e themelueme mbi besën.
Gjithsesi, për me iu kthye fillit të diskursit tonë, besa asht institucioni dorëzanë i tana institucioneve të tjera në shoqninë klasike parashtetnore. Nuk luftojnë akejt për bukurinë e Helenës, si mtojnë do spitullaqë estetikë të Abendlandit, por se i kanë pré në besë.
Besa asht simethanë, metainstitucioni. Në shoqninë e shtetëzueme, çka ishte besë bahet kredit, madje guxoj me thanë, në rastin e pseudoshtetit shqiptar, republika asht e themelueme mbi bastin.
Asht e kjartë se besë dhe bast, kanë të njejtën rrajë, madje janë e njejta fjalë, thjesht ka hy shteti në mes. Mes besës dhe bastit, rrin shqipja betohem, dhe anglishtja: bet. I bet it, n’anglisht: vë bast.
Mjafton ky shembull që pruna, me pá rolin e patjetërsueshëm të shqipes, n’ekonominë krahasimore të gjuhve. Shqipja, asht gjuha e mitit, para se ky të bahej histori. Asht gjuha e institucioneve të bazueme mbi ligjet e pashkrueme, kur fjala kishte vlerë ligji.
Petro përban nji përmbysje radikale të perspektivës tonë mbi veten. Në nji kohë kur, të tjerë, flasin me ndjet inferiorit për identitetin europian të shqiptarve, thue se publiku i tyne përbahet prej utbashësh, Zheji hedh dritë mbi identitetin shqiptar të europianëve. E gjithë kjo duket dramatike, rapsodike, në fakt asht nji ndër gjanat e pakta thelbsore të kohës sonë, pavarsisht përshfaqjeve tingullkeqe që ka marrë anembanë shqiptarisë.
Me zbulue se katundarët shqiptarë flasin sanskritisht, se ndërtuesit e kullave në bjeshkët e veriut, janë kah përsërisin Kullën e Babelit, nji kullë pra që e ka qëllimin në vetvete, autoreferenciale, domethanë me minue me themel çdo racizëm shqiptaro shqiptar, me zbulue pikërisht tek mosevolvimi i gjuhës shqipe, sekretin e mbijetesës së saj, si mit dhe si fat.
Kjo e vërtetë nuk na fosilizon, ajo na dimensionon.
Të gjitha gjuhët e lejojnë kte shtegtim drejt qendrës, përsërisim bashkë me mjeshtrin, dhe shqiptarët s’kanë pse me e kërkue larg kur ata e kanë shtegun në derë të shpisë. Qendra asht kudo, dhe nuk kemi pse me u ndie në faj pse qendër jemi dhe ne.
Në kohën ma të errtë të shqiptarisë, Petro Zheji i sfidoi materialistët në mënyrën ma fisnike. Ndërsa njerzia jonë kje joshun nga terri dhe terrori i pushtetit, ky shpirt epran, nuk po punonte për laperat e ksaj bote, me nji përvujtni dhe me nji en-teus-iazëm siç i kanë veç dëshiruesit pra dashuruesit e mdhej, ai po kërkonte Alephin.
E gjeti te gjuha shqipe.
Marre nga http://www.mapo.al/2015/11/petro-zheji-kerkimtar-i-alephit 3 nentor 2015

Related Images:

Artikulli paraprak“Trёndafili i Dimrit” – Pёrkthime nga Iskra Thoma dhe Kёrcuri – tregim nga Giovanni Pascoli
Artikulli tjetërPersonalitete të Historisë dhe Kulturës shprehen për lashtësinë shqiptare
Jozef Radi
Biografi Jozef Radi 16 janar 1957, lind rastësisht në qytetin e Elbasanit, mbasi të dy prindët e posadalë nga burgu ishin interrnuar në kampin e Kuçit të Kurveleshit... Ishte i vetmi fëmijë i të ashtuquajturit “Kampi i 100 Intelektualëve”... 1957, Pagëzohet me emrin Antonin, por xhaxhai i tij me të njejtin emër, e regjistron si Jozef... 1957-1961, ndjek fatin e prindërve në odisenë e kampeve: Radostinë, Gradishtë, Çermë dhe më së fundi n’atë të Savrës... 1963-1971, kryen shkollën fillore dhe tetëvjeçare në Karbunarë dhe Savër me rezultate shumë të mira... 1971-1975, ndjek gjimnazin “20 Tetori” në qytetin e Lushnjes, ku përjashtohet dy herë nga shkolla, thjesht si... i biri i Lazër Radit! 1975, frekuenton të njëjtën klasë me Gëzim Hajdarin dhe Shpend Sollakun: Tre të apasionuar të letërsisë; më vonë edhe autorë mjaft të njohur librash... 1975, fillon si puntor në fermën e Savrës 1977-1979, kryen shërbimin ushtarak në repartet e xhenjos, fortifikim në Dropull të Gjirokastrës... 1981, mbaron shkollën e mesme me rezultate të shkëlqyera dhe as bëhet fjalë për vazhdimin e ndonji shkolle të lartë... 1984, bën gjithë përpjekjet për botimin e librit të parë poetik “Trokitje”, por problemet e biografike... e pengojnë botimin edhe pse Shtëpia Botuese e kishte vlerësuar si... “të botueshëm...” 1984-1990, krahas punës së rëndë në bujqësi, studion intensivisht gjuhët e huaja; merret me përkthime, shkruan dhe redakton veprën e të atit... 1989, së bashku me të atin përkthejnë veprën “Stalini, Moxarti dhe Maria Judina” e poetit Bërkoviqit, e cila kalon dorë me dorë si vepër antidiktaturë... 1990, së bashku me të Atin, vendosen në Tiranë, prej ku nis nji fazë e re shprese dhe entusiazmi, se demokracia mund t’i riparojë pasojat e diktaturës... dhjetor 1990-31 mars 1991, ndjek nga afër lëvizjen dhe ndryshimet demokratike... mars 1991, boton për herë të parë, ciklin me 6 poezi në revistën arbëreshe “Katundi Ynë” në Kozenca. maj 1991, regjistrohet në fakultetin e Gjuhë- Letërsisë dhe më pas kalon në atë Juridik. 1993, botojnë së bashku me të atin librin e parë “Muret e Muzgut” si dhe poemën “Stalini, Mozarti dhe Maria Judina” 1993, nis botimin e revistës tremujore “Arbëria”, e cila del në tre numra... 1993-maj 1997, punon në detyra të ndryshme në Presidencën e Republikës. qershor 1994, mbaron Fakultetin Juridik qershor 1997, ngjarjet e atij viti ishin dëshmi e vrasjes së demokracisë... detyrohet të emigrojë në Itali. shtator 1998, humb të Atin, Lazër Radin, njeriun me të cilin kishte ndarë ditët më të vështira të jetës. 2000, boton librin e dytë poetik: “Kujtesa e Mjegullës” 2004-2005, mbulon për gati dy vjet rubrikën “Qiell i Përtejmë” në revistën “ars” 2007, boton me bashkaautorë albumin fotografik “Ancona nascosta” 2000-2010, bashkpunon me shokun e tij Gëzim Hajdari, në redaktim e veprës së tij të botuar në Itali 2011, boton librin e tretë poetik “Fletorja e Vjeshtës” 2000-2013, bashkëpunon vazhdimisht me shtypin shqiptar 2000-2013, përkthyen mjaft nga veprat e poetëve si: Ungaretti, Montale, Raboni, Senesi, Fatuiva, Pessoa, De Moraes, Hikmet etje, si dhe ka në duar veprën e Bodlerit “Lulet e së keqes” 2016, po përgatit për botim veprën e plotë të Lazër Radit në 14 vëllime... Jeton prej 16 vitesh në qytetin e Anconës...

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.