Vat Gjon Hoti (1886–1972)
Patriot i Malësisë së Madhe dhe pjesëmarrës në Shpalljen e Pavarësisë
nga Ndue Hoti
Hyrje
Historia e Shqipërisë është ndërtuar jo vetëm nga figurat e mëdha që zënë vend në librat shkollorë, por edhe nga qindra e mijëra patriotë të heshtur që luftuan, sakrifikuan dhe mbajtën gjallë idealin kombëtar në kohët më të vështira. Një ndër këta burra ishte edhe Vat Gjon Hoti, pjesëmarrës në Kryengritjen e Malësisë së Madhe, dëshmitar i ngritjes së flamurit në Deçiq, më 6 prill 1911 dhe pjesëmarrës në Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë më 28 Nëntor 1912.
Jeta e tij përfshin pothuajse të gjitha kthesat e mëdha të historisë shqiptare të shekullit XX: kryengritjet kundër Perandorisë Osmane, shpalljen e shtetit shqiptar, përplasjet politike të viteve 1920–1924, periudhën e Mbretërisë Shqiptare, Luftën e Dytë Botërore dhe më pas regjimin komunist, i cili e burgosi dhe e persekutoi.
Figura e Vat Gjon Hotit meriton të kujtohet si një përfaqësues i denjë i brezit të patriotëve malësorë që e lidhën jetën e tyre me fatet e Shqipërisë.
Origjina dhe familja
Vat Gjon Hoti lindi në vitin 1886 në Helmës të Hotit, në një familje me tradita të njohura patriotike dhe mikpritëse. Vëllai i Tomës e Kolës. I ati i Palit, Gjonit, Pashukut, Gjergjit (tri vllaznitë me banim në Mamurras) Ai i përkiste Traboinit, krahinës që i dha Shqipërisë një nga figurat më të ndritura të historisë kombëtare, Ded Gjo Lulin.
Familja Hoti ishte e njohur për ndjenjat atdhetare dhe për pjesëmarrjen aktive në mbrojtjen e trojeve shqiptare. Në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, Hoti ishte një nga krahinat më të ekspozuara ndaj sulmeve dhe pretendimeve të shteteve fqinje. Për këtë arsye, burrat e kësaj treve u rritën me armën në dorë dhe me ndjenjën e fortë të mbrojtjes së identitetit kombëtar.
Në këtë mjedis u formua edhe karakteri i Vat Gjonit. Qysh në rini ai u dallua për guximin, vendosmërinë dhe aftësinë në përdorimin e armëve. Bashkëkohësit e kujtonin si një djalosh të shkathët, trim dhe të gatshëm për të marrë pjesë në çdo veprimtari në shërbim të çështjes kombëtare.
Në shërbim të Lëvizjes Kombëtare
Në fillim të shekullit XX, Malësia e Madhe u shndërrua në një nga qendrat kryesore të rezistencës shqiptare kundër Perandorisë Osmane. Kryengritjet e njëpasnjëshme kulmuan me lëvizjen e madhe të viteve 1910-1911.
Vat Gjon Hoti u përfshi aktivisht në këto përpjekje. Ai mori pjesë në organizimin e aksioneve kundër garnizoneve osmane dhe bashkëpunoi me krerët e njohur të Malësisë.
Trimëria dhe besnikëria e tij tërhoqën vëmendjen e patriotit të madh Luigj Gurakuqi. Me kalimin e kohës, mes tyre u krijua një marrëdhënie e ngushtë miqësore dhe bashkëpunimi. Vat Gjoni u bë një nga shoqëruesit më të afërt të Gurakuqit në udhëtimet dhe veprimtaritë e tij patriotike.
Përmes kësaj afërsie me Gurakuqin, ai u njoh nga afër me elitën politike dhe kulturore të kohës dhe përvetësoi idealet e shtetit modern shqiptar.
Kryengritja e Malësisë dhe Flamuri i Deçiqit
Ngjarja që la gjurmën më të thellë në jetën e Vat Gjon Hotit ishte Kryengritja e Malësisë së Madhe e vitit 1911.
Më 6 prill 1911, në Majën e Bratilës së Deçiqit, Ded Gjo Luli ngriti flamurin e Skënderbeut, i cili nuk ishte valëvitur publikisht që nga koha e pushtimit osman.
Në këtë ngjarje historike mori pjesë edhe Vat Gjon Hoti së bashku me të atin Gjon Vat Pali dhe vëllezërit e tij.
Sipas kujtimeve të familjes, ai e përjetoi me emocione të jashtëzakonshme atë çast dhe më vonë kujtonte shpesh: “Ky flamur i Shqipnisë ma shungullon zemrën dhe shpirtin tem.”
Për brezin e tij, ngritja e flamurit në Deçiq nuk ishte vetëm një akt simbolik, por dëshmi se Shqipëria mund të bëhej shtet i lirë.
Nga Deçiqi në Vlorë
Pas Kryengritjes së Malësisë, Vat Gjon Hoti vazhdoi të ishte pranë Luigj Gurakuqit në veprimtarinë e tij kombëtare.
Ai mori pjesë në lëvizjet politike që çuan drejt shpalljes së pavarësisë dhe shoqëroi Gurakuqin në udhëtime të shumta në Shkodër, Durrës, Mamurras, Gurëz dhe Vlorë.
Kur më 28 Nëntor 1912 u mblodh Kuvendi Kombëtar i Vlorës, Vat Gjon Hoti ishte ndër pjesëmarrësit që përfaqësonin Malësinë e Veriut.
Për të, kjo ishte dita më e madhe e jetës.
Ai ishte dëshmitar i ngritjes së flamurit kombëtar nga Ismail Qemali dhe i shpalljes së shtetit shqiptar.
Gjatë gjithë jetës ai e kujtonte me krenari atë ditë dhe e rrëfente në odat e burrave si ngjarjen më të madhe historike që kishte përjetuar.
Në mbrojtje të shtetit shqiptar
Vitet pas pavarësisë qenë të vështira për Shqipërinë.
Në vitin 1914, kur Princi Wilhelm Wied mbërriti në Shqipëri, Vat Gjon Hoti ishte ndër vullnetarët që mbështetën rendin e ri shtetëror.
Ai mori pjesë në veprimet ushtarake kundër forcave rebele të Haxhi Qamilit, të cilat kërkonin rikthimin e ndikimit osman.
Në këto përpjekje ai bashkëpunoi me figura të njohura si Kol e Ded Gjo Luli, Bajram Curri, Luigj Gurakuqi dhe prijës të tjerë të kohës.
Për Vat Gjonin, mbrojtja e shtetit shqiptar ishte vazhdimësi e natyrshme e luftës për pavarësi.
Lëvizja e Qershorit 1924
Vat Gjon Hoti ishte mbështetës i grupit demokratik që drejtohej nga Fan Noli dhe Luigj Gurakuqi.
Ai përkrahu Lëvizjen e Qershorit 1924 dhe idealet e saj për reforma demokratike, zhvillim kulturor dhe modernizim të shtetit shqiptar.
Kur forcat e revolucionit hynë në Tiranë, ai e përjetoi këtë si një shpresë për ndërtimin e Shqipërisë së re.
Por rrëzimi i qeverisë së Nolit dhe rikthimi në pushtet i Ahmet Zogut ndryshuan rrjedhën e ngjarjeve.
Vrasja e Luigj Gurakuqit më 2 mars 1925, në Bari të Italisë ishte një goditje e rëndë për të.
Ai humbi mikun, udhëheqësin dhe njeriun që kishte ndikuar më shumë në formimin e tij politik e kombëtar.
Persekutimi dhe qëndresa
Pas vitit 1944, familja Hoti u përball me persekutimin komunist.
Vat Gjon Hoti u arrestua dhe u dënua me burgim.
Familja e tij u internua dhe djemtë e tij u përndoqën politikisht.
Sipas kujtimeve familjare, para shpalljes së dënimit ai deklaroi:
“Synë mos m’i lidhni dhe mbrapa shpine mos më gjueni. Nuk trembem, se jam mësue me luftue me shkjaun.”
Kjo fjali mbeti simbol i karakterit të tij burrëror dhe i qëndresës ndaj padrejtësisë.
Megjithëse kishte kontribuar për pavarësinë e Shqipërisë, regjimi nuk ia njohu meritat.
Ai jetoi vitet e fundit me dinjitet, por me plagën e mosmirënjohjes shtetërore.
Refuzimi i jubileut të Pavarësisë
Në vitin 1962, me rastin e 50-vjetorit të Pavarësisë, autoritetet shtetërore e ftuan të merrte pjesë në ceremonitë zyrtare në Vlorë.
Ftesa përbënte një lloj rehabilitimi simbolik.
Por Vat Gjon Hoti e refuzoi.
Ai nuk pranonte të festonte përkrah atyre që kishin burgosur dhe persekutuar familjen e tij.
Ky veprim u interpretua nga bashkëkohësit si një qëndrim i fortë moral dhe si dëshmi e karakterit të tij të pathyeshëm.
Mbyllje
Vat Gjon Hoti u nda nga jeta në vitin 1972.
Ai la pas shembullin e një patrioti që mori pjesë në ngjarjet themelore të shtetit shqiptar, luftoi për lirinë e vendit, mbështeti idealet demokratike dhe nuk iu nënshtrua padrejtësive të kohës.
Jeta e tij përmbledh fatin e një brezi të tërë shqiptarësh që luftuan për pavarësinë, ndërtuan shtetin dhe më pas përjetuan përndjekje e harresë.
Sot, emri i Vat Gjon Hotit mbetet pjesë e kujtesës historike të Hotit, Malësisë së Madhe, Mamurrasit dhe të gjithë atyre që vlerësojnë sakrificën e patriotëve të heshtur të Shqipërisë.