Spanja na mëson se demokracia nuk fitohet, ndërtohet
nga Sokol Neçaj
Francisko Franko sundoi Spanjen me grusht të hekurt për 36 vjet. Ai ekzekutoi 200.000 kundërshtarë politikë dhe burgosi edhe 400.000 të tjerë. Gjysmë milioni spanjollë u larguan si refugjatë politikë. Kur Franko vdiq në vitin 1975, qeveria shpalli 30 ditë zie kombëtare. Ai u varros në një mauzoleum gjigant, i ndërtuar nga puna e skllevërve.
Reformat ekonomike të Frankos rezultuan shumë të suksesshme.
Prandaj kjo periudhë ende kujtohet nga shumë spanjollë me nostalgji.
Ka vende që e kanë rrëzuar diktaturën me revolucion. Ka vende që e kanë përmbysur me luftë. Por ka edhe vende që e kanë kapërcyer atë përmes urtësisë politike.
Spanja është një prej tyre.
Kur Francisco Franco, vdiq në vitin 1975, askush nuk mund të garantonte se Spanja nuk do të rikthehej në një luftë civile. Kujtesa e konfliktit të viteve 1936–1939, ishte ende e gjallë. Miliona njerëz kishin humbur familjarë, qindra mijëra kishin kaluar burgje, internime ose mërgim. Megjithatë, vendi zgjodhi një rrugë që sot konsiderohet një nga tranzicionet më të suksesshme drejt demokracisë.
Kjo histori nuk është vetëm histori spanjolle. Është një pasqyrë ku edhe shqiptarët duhet të shohin veten.
Sepse edhe ne kemi jetuar një diktaturë të gjatë. Edhe ne kemi kaluar një tranzicion të vështirë. Por, ndryshe nga Spanja, pas më shumë se tri dekadash vazhdojmë të flasim ende për “tranzicion”, sikur ai të ishte një gjendje natyrore dhe jo një fazë që duhej të kishte përfunduar prej kohësh.
Spanja na jep një mësim të parë thelbësor: demokracia nuk ndërtohet mbi hakmarrjen.
Pas vdekjes së Frankos nuk pati gjyqe masive politike kundër gjithë elitës së regjimit, as spastrim total të administratës. Kjo nuk do të thotë se viktimat u harruan apo se krimet u justifikuan. Do të thotë se udhëheqësit e kohës kuptuan se paqja civile ishte kushti i parë për ndërtimin e një shteti demokratik. Drejtësia dhe kujtesa historike kërkojnë institucione të forta, jo revansh politik.
Edhe Shqipëria ka nevojë për këtë kulturë. Nuk mund të ndërtojmë shtet nëse çdo rotacion politik trajtohet si fitore e një fisi mbi tjetrin. Demokracia nuk është luftë për shkatërrimin e kundërshtarit; është aftësi për të bashkëjetuar me të.
Mësimi i dytë është se institucionet janë më të rëndësishme se liderët.
Spanja nuk u shpëtua nga një njeri i vetëm. Mbreti Juan Carlos, kryeministri Adolfo Suárez, opozita demokratike dhe një pjesë e elitës së vjetër pranuan kompromisin. Ata kuptuan se stabiliteti i shtetit ishte më i rëndësishëm se fitorja e plotë e secilës palë.
Në Shqipëri kemi bërë shpesh të kundërtën. Institucionet janë dobësuar për t’i shërbyer liderëve. Kushtetuta është ndryshuar sipas interesit të shumicës së momentit. Administrata është trajtuar si pronë e partisë fituese. Kështu nuk ndërtohet demokracia.
Mësimi i tretë është se kushtetuta duhet të jetë kontratë kombëtare, jo kontratë elektorale.
Kushtetuta spanjolle e vitit 1978 nuk u shkrua për të favorizuar një parti apo një lider. Ajo ishte rezultat kompromisi. Pikërisht për këtë arsye mbijetoi dhe u bë themeli mbi të cilin u ndërtua shteti modern spanjoll.
Në Shqipëri ende mungon një kulturë e tillë kushtetuese. Kushtetuta shihet shumë shpesh si instrument pushteti dhe jo si garanci e barazisë së qytetarëve para ligjit.
Mësimi i katërt është ekonomik. Demokracia nuk jeton vetëm me ideale; ajo ka nevojë për mirëqenie, mundësi dhe një klasë të mesme të fortë. Një qytetar ekonomikisht i pavarur është më i lirë politikisht. Varfëria dhe varësia prodhojnë klientelizëm, jo demokraci.
Së fundi, ndoshta mësimi më i rëndësishëm është ai moral.
Spanja nuk e ndërtoi të ardhmen duke mohuar të kaluarën, por as duke mbetur peng i saj. Kujtesa historike është e domosdoshme, por ajo nuk mund të bëhet burg nga i cili një komb nuk del kurrë. Historia duhet të shërbejë si mësuese, jo si armë për betejat e ditës.
Shqipëria ka ende nevojë për një marrëveshje të re morale. Jo për të harruar komunizmin, padrejtësitë apo konfliktet politike të tranzicionit, por për të ndërtuar institucione që të mos lejojnë përsëritjen e tyre.
Në fund, mësimi spanjoll është më i thjeshtë sesa duket.
Një komb nuk bëhet demokrat vetëm sepse organizon zgjedhje. Ai bëhet demokrat kur pranon se ligji është mbi liderin, institucioni mbi partinë, shteti mbi interesin e momentit dhe qytetari mbi pushtetin.
Ky është testi që Spanja e kaloi me sukses.
Dhe është ende testi që Shqipëria duhet ta kalojë.
Marrë nga muri i FB Sokol Neçaj, 8 korrik 2026