Sjellja e shqiptarëve në pasqyrën e historisë, politikës dhe moralit
autor Lirim Gashi
Ne shqiptarët dëmin më të madh e kemi pësuar nga analfabetizmi i imponuar gjatë periudhës së Perandorisë Osmane. Sepse në çdo fazë të mëvonshme historike të zhvillimit tonë të përgjithshëm, kemi hyrë si invalidë mendorë dhe si të tillë kemi qenë lehtësisht të manipulueshëm.
Për këtë arsye e kemi bërë pothuajse çdo gabim të mundshëm, duke e paguar një çmim tepër të lartë, si individë, si shoqëri dhe si komb.
Megjithatë, ekzistojnë popuj që nuk mashtrohen lehtë. Jo sepse lindin më të mençur, por sepse edukohen të mos jenë naivë.
Ata kanë kaluar nëpër ferrin e historisë, sepse janë djegur nga vetëgënjeshtrat dhe iluzionet e tyre, dhe më pas – me një vetëdije thuajse kirurgjikale e kanë ndërtuar një sistem arsimor që u mëson brezave ta dallojnë të vërtetën nga propaganda, dritën nga errësira dhe realitetin nga iluzioni.
Ne shqiptarët, përkundrazi, shpesh jemi sjellë si një popull që e harron plagën sapo i pushon gjakderdhja.
Dy shekuj pas rënies së Perandorisë Osmane dhe më shumë se një çerek shekulli pas dëbimit të okupatorit gjenocidal serb, ne ende nuk kemi arritur ta gjejmë një përgjigje të saktë në pyetjen; Cila është e vërteta jonë historike?
Sepse shpesh e kemi shitur identitetin për privilegje të vogla, duke e këmbyer gjuhën amtare me poste dhe dinjitetin kombëtar e fetar me rehati të përkohshme.
Dikur ia kemi shitur identitetin tonë kombëtar dhe fetar Perandorisë Osmane për disa poste vezirësh, edhe pse ajo na mohonte arsimin në gjuhën tonë dhe na mbante në errësirën e analfabetizmit.
Më vonë, me ndihmën e Enver Hoxhës, Miladin Popoviçit dhe Svetozar Vukmanoviq-Tempos, ia kemi shitur identitetin tonë kombëtar edhe shtetit jugosllav për disa kolltuqe ideologjike, edhe pse ai na trajtonte si një trup të huaj – si një organ që nuk i përkiste organizmit ku ishte futur me dhunë.
Kjo dëshmohet qartë nga Masakra e Tivarit, si dhe nga vizita që Enver Hoxha ia bëri Josip Broz Titos në Beograd, pa e kthyer asnjëherë kokën nga Prishtina.
Kjo është tragjedia jonë: jo vetëm padrejtësia që na është bërë, por mbi të gjitha paaftësia jonë për të mësuar plotësisht prej saj.
Por historia, herë pas here, lodhet nga përsëritja dhe kërkon korrigjim.
Që nga 14 shkurti 2021, kur erdhi Albin Kurti me plebishit në pushtet, në hapësirën politike shqiptare filloi të fryjë një erë më e freskët.
Nuk është thjesht një ndërrim pushteti, por një përplasje midis dy botëve:
Njëra e kalbur nga korrupsioni, pazaret dhe servilizmi – dhe tjetra që përpiqet të ngrihet mbi parime, dinjitet dhe përgjegjësi.
Megjithatë, kjo frymë e re, në rrugën e saj drejt qëllimit, ndonjëherë bën gabime aq amatore, sa që rrezikon të mbetet vetëm një puhizë kalimtare pranverore.
Kjo erë e re nuk është e këndshme për të gjithë.
Përkundrazi – ajo i irriton, djeg dhe shqetëson ata që për vite me radhë e kanë trajtuar shtetin si pronë private.
Sepse ata që e ndërtuan karrierën e tyre politike mbi marrëveshje të errëta dhe mbi një moral të lëkundshëm, sot ndihen të zhveshur përballë popullit.
Prandaj reagojnë – jo me argumente, por me zhurmë.
Figurat e së kaluarës si Hashim Thaçi dhe Isa Mustafa nuk janë më thjesht individë politikë; ato janë simbole të një epoke kur pushteti ishte më shumë mjet për përfitime personale sesa për përgjegjësi ndaj popullit dhe shtetit.
Ndërsa pasuesit e tyre, si Lumir Abdixhiku dhe Bedri Hamza, shpesh duken si jehonë e një mendësie që refuzon të zhduket.
Dhe pikërisht këtu qëndron beteja e vërtetë: jo midis individëve, por midis kujtesës dhe harresës.
Sepse një popull që nuk mëson nga historia, nuk është vetëm viktimë e saj – por edhe bashkëpunëtor në përsëritjen e saj.
Këndvështrimi Historik – Kujtesa e Gjymtuar
Sjellja e përshkruar më sipër buron nga një histori e gjatë mbijetese nën sundime të huaja. Nga Perandoria Osmane e deri te shpërbërja e Jugosllavisë, shqiptarët shpesh nuk kanë qenë subjekte aktive të historisë, por objekte të saj.
Shembuj konkretë:
-Ndalimi i arsimit në gjuhën shqipe gjatë periudhës osmane, krijoi një elitë që përparonte përmes besnikërisë ndaj pushtetit, e jo përmes besnikërisë ndaj kombit.
Në Jugosllavinë e Titos, avancimi politik kërkonte përshtatje me narrativën dominuese sllave.
Kjo krijoi një kulturë ku mbijetesa shpesh vendosej mbi dinjitetin kolektiv.
Këndvështrimi Politik – Pushteti si Privilegj, e jo si Përgjegjësi
Në shumë raste, politika nuk u konceptua si shërbim ndaj publikut, por si mjet për përfitime personale.
Shembuj:
-Elitat që përfitonin poste në Perandorinë Osmane dhe në shtetin jugosllav.
Në periudhën e pasluftës, figurat si Hashim Thaçi dhe Isa Mustafa perceptohen nga kritikët si pjesë e një sistemi klientelist.
Në kontrast, ardhja në pushtet e Albin Kurtit shihet nga shumë intelektualë si përpjekje për ta kthyer politikën në parim dhe përgjegjësi.
Këndvështrimi Filozofik – Konflikti mes Pragmatizmit dhe Idealit
Në planin filozofik kemi një përplasje midis pragmatizmit të mbijetesës dhe etikës së dinjitetit, siç e formulon Immanuel Kant:
Pragmatizmi: “Siguro pozitën dhe shpëto veten.”
Ideali: “Ruaj identitetin, edhe me kosto.”
Shembull: Këmbimi i identitetit për poste ishte një zgjedhje utilitariste në kundërshtim me moralin kantian.
Këndvështrimi Psikologjik – Trauma dhe Përshtatja
Një popull i shtypur për shekuj zhvillon në mënyrë instinktive mekanizma mbijetese:
– konformizëm ndaj autoritetit
– frikë nga ndëshkimi
– pragmatizëm i theksuar
Shembull: Pranimi i rolit si “organ i huaj” në shtetin e sllavëve të jugut, ishte një formë përshtatjeje historike.
Këndvështrimi Sociologjik – Normalizimi i Devjimit
Kur një sjellje përsëritet për një kohë të gjatë, ajo bëhet normë shoqërore.
Shembuj:
-Punësimi përmes lidhjeve, jo përmes meritës
-Besnikëria ndaj individëve, jo ndaj institucioneve
Kjo krijon një realitet ku korrupsioni perceptohet si normalitet.
Këndvështrimi Etik – Relativizimi i së Drejtës
Në këtë kontekst, standardet etike relativizohen:
“Nëse të gjithë e bëjnë, pse jo edhe unë?”
– “Më mirë i yni, se sa i huaji”
Shembull: Justifikimi i elitave të korruptuara se gjoja janë besnike ndaj përkatësisë kombëtare.
Këndvështrimi Moral – Konflikti mes Ndërgjegjes dhe Interesit
Në fund, gjithçka reduktohet në një konflikt:
-ndërgjegjja kolektive që kërkon drejtësi dhe interesi individual që kërkon përfitim
Shembuj:
-Mbështetja e liderëve pavarësisht dyshimeve për korrupsion
-Zgjedhja për ndryshim, edhe kur ka kosto personale, shoqërore dhe shtetërore,
Përfundimi – një Dramë e Papërfunduar
Sjellja e përshkruar më lartë nuk është rastësi. Ajo është produkt jo vetëm i një historie të gjatë nënshtrimi të strukturave politike të deformuara, por edhe i traumave psikologjike dhe mungesës së edukimit kritik të qëndrueshëm
Por ajo që po ndryshon sot është se një pjesë e shoqërisë po përpiqet ta thyejë këtë cikël.
Dhe pikërisht këtu qëndron shpresa:
jo te pretendimi për të qenë viktimë,
por te vendimi për të mos qenë më bashkëpunëtor i së njëjtës histori.