Shën Nënë Angjelina Arbërore – nga Lutfi Alia

Shën Nënë Angjelina Arbërore
nga Lutfi Alia (Siena – Itali)

Në historinë e Arbërisë – Albanisë mesjetare, janë shquar shumë familje fisnike patronimike dhe prijësit e tyre kishin tituj perëndimorë: princ, kont, duka, markez, baron po edhe tituj bizantinë: arhond, sevast, sevastonkrator, protosevast, panhypersevast. Arbëria, porta lidhëse mes perëndimit e lindjes, krahas individualitetit historik, u ndikua dhe nga kulturat europiane dhe ajo bizantine, të cilat u ndërthurën në jetën e arbërorëve, të shprehura në sistemin e organizmit administrativ, në dy fetë e krishtera: katolike dhe ortodokse, si dhe në stemat heraldike të familjeve fisnike, që ishin sa origjinale, po aq pasqyrim i heraldikës europiane dhe bizantine.
Familjet dinastike arbërore Progoni, Arianiti, Muzaka, Dukagjini, Balsha, Spani, Topia, Skura, Blinishti, Zaharia, Golemi, Matranga, Gropa, Kastrioti, Granai, Engjëlli, Gazuli, Dushmani, Jonima, Frangu, Martaseos, Manesi, Toka, Zenebishti, Losha, Bua Shpata etj, ishin të lidhura mes tyre me pakte aleance dhe me krushqi, rrethana këto, që ndikuan në formimin etnokulturor arbëror, në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe teritorial të trojeve të principatave arbërore.

Shën Nënë Angjelina, shpirti i shenjtë arbëror
Një ndër familjet fisnike të shquara në mesjetën arbërore është Familja e Arianitëve: një ndër më të vjetrat e përfaqësuar me burra fisnikë, por dhe me gra fisnike me personalitet dhe autoritet të shquara në historinë arbërore, por dhe në disa vende europiane si Andronika Arianiti dhe Shën Angjelina Arianiti.
Shën Angjelina arbërore, për shumë kohë nuk njihej nga opinioni shqiptar, madje ishte harruar nga kisha ortodokse autoqefale shqiptare, ishte harruar nga historianët, por u bë e njohur në vitin 2020, kur shkrimtarja dhe gazetarja dinjitoze Zenepe Luka, botoi monografinë “Angjelina Arianiti Komneni – shpirti i shenjtë arbëror”, vepër e kompletuar me historinë e jetës të bijës të fisnikëve Arianiti, e bashkëshortes, e nënës të përkushtuar fëmijëve, e murgeshës e kanonizuar shenjëtore nga kisha ortodokse e njohur Shën Nënë Angjelina, e nderuar dhe e adhuruar nga popujt hungarezë, vllahë, sllavë, austriakë dhe italianë.
Historia e Shën Angjelinës arbërore, bija e princit Gjergj Arianiti dhe e Maria Muzaka, mishëron një nga historitë e shumta të grave fisnike arbërore në shekujt XV-XVI, që u shquan si poete, shkrimtare, fetare dhe adminsitratore pronash. Historia e jetës dhe e veprës të Angjelina Ariantit duhet të tregohet dhe të njihet sepse ndaj saj mendimi studimor shqiptar ndjehet debitor. Prezantimi i jetës dhe veprës të Shën Nënë Angjelinës, shtrohet si domosdoshmëri dhe për faktin se është ndër gratë arbërore e adhuruar nga popuj të tjerë europianë dhe më shumë e vlerësuar nga studiues të huaj, se nga studiuesit shqiptarë.
Të tregosh për Shën Angjelinën, së pari duhet filluar të njihemi me terrenin familjar, me Dinastinë Arianiti, me princin Gjergj Arianiti dhe familjen e tij.

Dinastia Arianiti
Arianitët janë pasardhës të fiseve ilire Armistae – Arinstae, që banonin në trojet në lindje të Durrësit (in partibus Durrachii). Në shekullin I pas K, këtë fis ilir e përmend Plini Plaku në veprën “Naturalis Historiae, Apad Hackios, Edit. Anno 1669, tomus primus”, ku thekson se fiset Armistae/Arinste, bashkë me Parthinët, Artitët, Hemasinët, Oksyejtë dhe Taulantët ishin tribu ilire pjestarë në grupin e popullatave Deraemistae. [Alan Bowman e al The Cambridge Ancient History, Vol. 10: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69, 1996, p. 577].
Lidhur me etimiologjinë e emrit Arianiti, disa autorë mendojnë me origjinë në fjalën indoeuropiane “arya – fisnik”, të tjerë thonë se rrjedh nga fjala shqipe “ara”, por bindës është mendimi se lidhet me emrin e fiseve ilire Armistae – Arinstae, që banonin trojet në lindje të Elbasanit, në të dy anët e traktit lindor të rrugës antike Egnacia. Në mesjetën e herëshme, mbiemri Arniste i prijësve të këtij fisi, u shqipërua në formën Arianiti, kësisoj u ruajt si mbiemër, madje edhe si topnim. Mbiemri Arianiti në latinisht Haryanites, rezulton në një dokument të kancelarisë të mbretit të Francës Karli VII (1403 – 1461). [Lutfi Alia, Kostantin Arianiti Komneni, botim në Issue.com, Mars 2014]
Arianitët përmenden në kronikat bizantine të shekullit IX, si fise malësore, që jetonin në lindje të Themës së Durrësit. Në dokumentat bizantine të shekullit XI, Arianitët rezultojnë sundimtarët e trevave në rrjedhën e sipërme të Shkumbinit, në dy anët e rrugës Egnacia. [Paul Stephenson, (2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer. Cambridge University Press. fq. 39]
Në vitin 1000 dëshmohet prijësi i dinastisë të Arianitëve Patrikios (Patrici) David Arianiti. Në vitin 1001 Perandori i Bizantit Vasili II e emëroi Davidin strateg i Temës të Selanikut, detyrë që mbajti deri në vitin 1014. Në vitin 1016, e ngarkoi komandant të ushtrisë në luftimet kundër bullgarëve, për pushtimin e kështjellës të Strumicës, por dështoi dhe në kompensim pushtoi kështjellën e Thermicës, Shkupin dhe Skraparin.
Në vitin 1017, perandori Vasili II, dërgoi ushtrinë e komanduar nga David Arianiti dhe Kostantin Diogjeni, të pushtonin e të plaçkisnin Pelagoninë, ndërsa vetë Vasili II tentoi të pushtoi Kosturin, por nuk arriti të thyej rezistencën e arbërorëve. [George Kedrenos, Lexicon des Mittelaters, 1° edizione dell’originale. 1977, Artemis & Winkler, Vol. V, p. 1093]
Pasi u thyen bullgarët, në vitin 1018 perandori e transferoi David Arianitin strateg autokrat i Shkupit, me kompetenca të ushtronte pushtet në provincat Sirmium e Rasha dhe Temës së Durrësit. [Ralph-Johannes Lilie Claudia Ludwig, Thomas Pratsch, Ilse Rochow: Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, “David Areianites”. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Edit. De Gruyter, Incorporated, 2002]
Në vitet 1049-1050 në shërbim të Perandorit të Bizantit përmendet Kostantin Arianiti (ndofta i biri i Davidit). Kostantini u shqua si komandant në luftimet kundër Peceneghëve, një tribu nomade turke e fiseve Oghuz, të cilët në mesin e shekullit XI, zbritën nga stepat e Azisë dhe sulmuan trojet verilindore të Pernadorisë Bizantine. [George Kedrenos, Lexicon des Mittelaters, 1° ediz. origin. 1977, Artemis & Winkler, Vol. V, p. 1100] Ipeshkëvi i Tiro Gullelmus Tyrensis (1130-1186), përmend fisnikun Iohannes Carianica, si kuptohet ishte tjetër mbiemër i familjes Arianiti, i lidhur me emrin e trevës Çermenika, në zotërim të Arianitëve. [Guglielmo di Tiro, Historia rerum in partibus transmarinis gestarum, A cura di Emily Atwater Babock e A. C. Krey, traduzione di Emily A Babock e A. C. Krey, Columbia University Press, 1943].
Karl Hopf, në tabelën gjeneaologjike të dinastisë, këtë trevë në zotërim të Arianitëve e shkruan Cerminitzia (Çerminica) me sundimtar baronin Arianit Cerminitza i martuar me Komita Muzakën. [Ch. Hopf, Chroniques, tab. XI/13 “Famille des Ariantii Comnénes”, Leipzig: 1867–1868, tabela f. 532].
Në vitin 1190, Progonët themeluan shtetin e Arbërit. Historiani bizantin Akropoliti (Giorgii Acropolitae, Annales – Immanuel Bekkerus, Bonnae, Impensis Ediiz. Weberi, 1836, sez. 1, pp 256-257), përmend Gulam Arianitin e Arbnonit sundimtari i trojeve të Arianitëve, që ishte bashkuar me shtetin e Arbërit të Progonëve.
Arianitët janë pjesë e grupit të familjeve fisnike arbërore, që konsoliduan formimin etnokuturor të arbërorëve në shekullin XII. [Kristo Frashëri. Principata e Arbërisë 1190-1215. Botime M&B, Tiranë 2014, faqe 63–70]
Në kronikat e vitit 1253 përmendet Gulem Arianiti, zoti i Albanon, i martuar me Irena Komnena, kushërira e gruas të perandorit të Bizantit të dinastisë Engjëll Komneni. Fëmijët e lindur nga kjo martesë përdorën dy mbiemërat Komneni dhe Gulemi. Studiuesi Aurel Plasari thekson se Arianitët morën mbiemër Komnena, nga martesa e Gulem Arianitit me Irena Komnena. [Plasari, Aurel. Arbni historik, gjeografik, kishtar dhe politik, Tiranë 2020, f. 136–137]
Lidhjen e Arianiteve me dinastinë perandorake Angelo-Komnena e konfirmojne shumë historianë, si humanistët Marin Barleci, Dhimitër Frangu, Gjon Muzaka, historiani Karl Hopf dhe historiani Françesko Sansovino, i cili shkruan se e bija e Gjergj Arianit Komneno Angelo, Doneca Kominata Komnena (Andronica), u martua me princin Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, pra duke i vendosur si mbiemra Komnena, ai shpreh lidhjen e Arianitëve me familjen perandorake Komneni. [Francesco Sansovino. Del governo etamministrazione di diversi regni et reppubliche, cosi antiche come moderne. In Venetia, Giovanni Antonio Bertone, 1578]
Në kohën e Mbretërisë së Albanisë me mbret Karli I Anzhuin (1272-1373), Principata e Arianitëve u përfshi në mbretërinë e Karlit I. Në këtë periudhë, sundimtar i trojeve të Arianitëve përmendet Aleks Arianiti – sebastus Albaniensi, çka dëshmon vazhdimësinë e dinastisë të Arianitëve, si e trajton historiani Karl Hopf në tabelën e gjenealogjisë të familjes Arianiti. [Charl Hopf, Chroniques, tab. XI/13 “Famille des Ariantii Comnénes”, Leipzig: 1867–1868, tabela f. 532].
Në vitin 1272, Arianitët ishin ndër familjet fisnike arbërore, që u bashkuan me mbretin Karli I Anzhu, në themelimin e Mbretërisë Albanisë. Në paktin e Viterbos të vitit 1267 të Karlit I, ndër firmëtarët rezulton edhe Aleks Arianiti, me titullin sebast. Më 21 shkurt 1272, në Napoli, me fisnikët arbërorë dhe parinë e bashkësisë të Durrësit, Karli I Anzhuin dekretoi formimin e Regnum Albaniae (Mbretëria e Albanisë) dhe e shpalli veten mbreti i Siçilisë dhe i Albanisë: Carolus I, dei gratia rex Siciliae et Albaniae. Ky dekret thekson: “Unë Karli I, mbret i Siçilisë dhe të pranishmit, duke marrë parasysh besnikërinë dhe përkushtimin që prelatët, kontët, baronët, ushtarakët, banorët dhe sidomos qytetarët e Albanisë, që kanë treguar ndaj Kishës së Shenjtë të Romës e duke marrë parasysh se ata na zgjodhën ne dhe trashëgimtarët tonë mbretin e tyre dhe si zotër të përjetshëm të kësaj mbretërie, zotohem se do t’i mbroj ata, sipas mënyrës që një Zot i mirë, përherë i ka ndihmuar vasalët vet dhe do t’iu njohë privilegjet, që u janë dhënë nga perandorët e lashtë të Bizantit, do t’iu njoh dhe zakonet e doket e mira të tyre”. [Acta Albaniae 1913, volum I, doc. 268; Acta Albaniae, op.cit. n. 14, vol. I, doc. 270]. Në vitin 1272, në nënshkrimin e paktit me mbretin Karli I Anzhiun, në vititn 1304 në paktin me princin Filippi Anzhù i Taranto – Dominus Regnum Albaniae (1294-1331) dhe më 1375 me paktin e nënshkruar me mbretin e Napolit, Karli II, Aleks Arianiti rezulton ndër fisnikët arbërore firmëtarë dhe shtetformues. [Gianvito Campobasso. Alcune fonti per lo studio del Regnum Albaniae degli Angiò: documenti, epigrafi, araldica e visual evidences. 2016. Melangès e l’ècole Francaise de Rome]. 

Në traktatin e vitit 1295, të gjenovezit Galvani di Levante Januensis, përmenden katolikët e rinj (neophil), antarë familjesh finike arbërore: “Illustribus heroidibus Albaniae dominis” dhe ndërmjet tyre rendit dhe Aleks Arianitin, të cilin e cilëson sundimtari i principatës të Arianitëve. [Galvani di Levante Januensis Neophyta doctrine de inferno, Purgatorio et Paradiso ad Principes Albaniae, Genova 1295]
Historiani Marin Drinov thotë se në fund të shekullit XIII përmendet sebasti Materango Arianit Komneni (ndofta i biri i Aleks Arianiti), i cili përfaqëson konsolidimin dhe vazhdimësinë e dinastisë Arianiti. [Marin Drinov. (1900) O некоmорых mрубах, Част. I, f. 340].
Në vitin 1300, Comneni Budaresci Princeps (princi Budaresh Komneni), i familjes Arianiti u martua me një vajzë të familjes fisnike Golemi të Krujës dhe nga kjo kohë e në vazhdim rezulton se pasardhësit e familjes Arianiti përdorën mbiemrat Komneni dhe Golemi. [Franz Babinger, Fundi i Arianitëve, Plejad 2004, fq. 17]
Në dokumentin e 5 shtatorit 1304 theksohet: “Filippi, princi i Tarantos iu garanton privilegjet dhespotëve: Albët, Shpatët, Katarukët, Biskezini, Arianitët, Lecenët, Turbacejt, Markazeos, Skura, Zenevisët, Bukeseos, Logoreskët, Matesët etj” [Acta Diplomata. Volume I, Doc. Nr 563, i 5 shtatorit 1304]
Në letrën e Papa Gjoni XXII dërguar fisnikëve arbëror më 17 qershor 1319, mes tyre rezulton sundimtari i principatës të Arianitëve, protolegati Gulelm Arianiti, çka dëshmon pozicionin e lartë politik, administrativ, shoqëror dhe fetar të familjes Arianiti. [Farlato et Coletti, Illirici sacri, vol VII, pp. 63–64].
Në vitin 1373, emri i një pjestari të familjes Arianiti, shihet i qendisur në epitafin e Gllavanicës. Ky epitaf është një ndër tre punimet të njohura deri sot në botë. Në qendër të epitafit është qendisur Krishti i vdekur, shtrirë mbi çarçaf, i rrethuar nga shenjtorë dhe serafinë. Epitafi i Gllavinicës është objekt me vlera të mëdha i kulturës mesjetare shqiptare, është një margaritar i krishtërimit, i historisë, i artit dhe i mjeshtrisë artizanale arbërore. Në buzët e epitafit është qendisur shkrimi: “U plotësua ky areas (epitaf) gjithë të nderuarit dhe të Hyjëshmit Mbishenjtor Hyjëlindësit të patundur, me shpenzimin dhe mundimin e episkopit të gjithëhirëshmit Kalisi i Glavinicës dhe i Beratit, në muajin mars 22, viti 6881 (1373). Dora e Gjergj Arianitit arëqëndisësi”.
Si kuptohet, mjeshtëri i punimit të këtij epitafi është murgu Gjergj Arianiti, formuluesi i mbishkrimit dhe padyshim një ndër pjestarët e dinastisë Arianiti. Në mesjetë, rezulton se një ndër pjestarët e familjeve fisnike arbërore si Muzaka, Arianiti, Kastrioti, Dukagjini, Spani, Skura etj, iu dedikuan jetës eklaziastike, si ishte dhe murgu Gjergj Arianiti. [Lutfi Alia, Kostantin Arianiti Komneni, “Zemrashqiptare”e dielë, 9 Mars 2014]
Disa nga pjestarët e familjes Arianiti, në shekullin e XIV-XV, përdorën mbiemrin Golemi, si rezultojnë në dokumentat bizantine dhe Marin Barleci përmendin fisnikët Arianit Golemi de Albania, Arianites Thopia Golemus, Moisi Golemi i biri i Muzak Arianitit. [Marin Barleci, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum princips (1510)].
Disa medioevalista mendojnë se mbiemri Golemi është me origjinë greke – Golemis, por nuk spjegojnë lidhjen etimiologjike, ndërsa të tjerë thonë është me prejardhje nga ebraishtja Golem – gjigand, por shumica insistojnë se është deformim popullor i emrit Gulem, mendim bindës, sepse në dokumentat e shekullit XIII, zot i Arbanon quhej Gulem Arianiti dhe nga kjo kohë, pasardhësit e tij, mbajnë këtë mbiemër. Populli ynë e ka traditë, që emri i babait të bëhet mbiemër i djemve, kësisoj Gulielm – Gulemi – Golemi, u trashëguan në gjeneracionet e tjera të dinastisë si mbiemër shtesë, si rezulton me një nga figurat e shquara të kësaj dinastie: Arianit Topia Golem Komneni. [Charles Hopf. Chroniques Greco-Romainès, tables XI/13 Famille des Ariantii Comnénes, Leipzig 1867–1868, p. 532].
Eqerem Bej Vlora thotë se mbiemri Golemus ka kuptimin “të vjetrit”, si ishte familja e derës fisnike e Arianit Komnen Topia Golemi. [Eqrem Bej Vlora, Amelie Von Godin (2010) (1955- 1956): Ndihmesë për historinë e sundimit turk në Shqipëri vëllimi I. Tiranë: 55. faqe. 94-95].
Në dokumenta të kancelarisë bizantine, fisnikët e dinastisë Arianiti rezultojnë me disa mbiemra, si Arianiti, Topia, Komneni, Kominata, Cernika, Golemi, Spata, shpesh të kombinuar si Arianiti Komneni – Topia – Golemi – Spatensi etj. [Paolo Peta, Despoti d’Epiro e principi di Macedonia. Edizione Argo, 2000, pp. 79–89]
Në gjysmën e dytë të shekullit XIV, sundimtari i Principatës të Arianitëve ishte princi Komneni II Arianiti. Sipas Marin Barlecit dhe Gjon Muzakës, Komneni II Arianiti ishte martuar me motrën e Nikolla Zakaria, zoti i qytetit-port, Budua dhe ishte vasal i Balshës II. Nga kjo martesë lindën tre djemë Gjergji, Muzaka, Vlladani dhe një vajzë Maria. Në disa burime bizantine, thuhet se Komneni II Arianiti, mbante dhe mbiemërin Spata Comnen Arianit Spatensis, pra ishte dhe sundimtar i Shpatit.
Në vitet 1402, principata e Arianitëve u pushtuan nga forcat e Perandorisë Osmane të sulltan Bajaziti dhe Komneni II Arianiti i mundur u bë vasal i sulltanit, madje u detyrua të dërgojë Gjergjin peng në Edrene. Në vitin 1427, Gjergj Arianiti u kthye në vendlindje dhe filloi organizimin e popullit kundër pushtuesve osmanë. [Marin Barleci, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum princips 1510]. [John Musachi. Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty by John Musachi 1515]

Gjergj Arianiti
Në gjysmën e parë të shekullit XV, sundimtar i principatës të Arianitëve ishte princi Gjergj Arianiti (1383-1462), i biri i Komneni II Arianiti dhe i motrës të Nikolla Zakaria. Gjergj Arianiti kishte dy vëllezër Muzak Arianitin – sundimtari i Beratit dhe Vlladan Arianit Komneni Golemi – sundimtari i Çermenikës dhe një motër,  e martuar me Pal Dukagjinin, që ishte nëna e Lek III Dukagjinit. [Palaj Bernardin, Duka Gjini dhe Dukagjinët, “Hylli i Dritës”, Shkodër 1941, nr 11012, f. 496]
Princi Gjergj Arianiti sundimtari i Principatës të Arianitëve, ishte martuar me Maria Muzaka, e bija e Andrea III Muzakës, dhespoti i Epirit, i Devollit, i Muzakisë, i Himarës, mareshalli i Albanisë dhe e Kirana Zenebishti, e bija e Gjon Zenebishtit dhe zonja e Grabosës. Nëna e Andrea III Muzaka dhe gjyshja e Marie Muzaka ishte Zanfina Arianiti Komnena, motra e fisnikut Materango Arianiti. [Charles Hopf, Chroniques Greco-Romainès, tables XI/13 Famille des Ariantii Comnénes, Leipzig 1867–1868, p. 532]
Në dokumenta bizantine emri i saj rezulton Maria Muzaka, që ishte emri i pagëzimit sipas ritit ortodoks, ndërsa emri i parë në lindje ishte Marina, andaj jo rrallë, autorë të ndryshëm përdorin edhe emrin Marina.
Nga martesa me Maria Muzakën, Gjergji mori pajë trojet nga Mallakastra deri në detin Jon, përfshi Vlorën dhe Kaninën. Principata e Arianitëve kishte dy kryeqendra, e herëshmja: Sopoti i Polisit dhe tjetra: Kanina.
Dhimitër Shuteriqi thotë: “S’ka dyshime se në vitin 1454, zotërimet e Arianitëve ishin viset e Librazhdit, me kryqendër Komnenovilin – Qyteti i Komnenëve, që përkon me Polisin dhe Vilanin, që janë lagje të Polisit”.
Gjergj Arianit ishte zot i Çermenikës, i Bjeshkës, i Dibrës, i Polisit, i Shpatit, i Mokrës dhe trojeve deri në lumin Devoll, ku kufizohej me Muzakajt dhe në lindje me principatën e Gropa. Pas martesës me Maria Muzakën Gjergji mori në pajë Mallakastrën, Vlorën dhe Kaninën. [John Musachi. Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty by John Musachi (1515)]. [Franz Babinger, Giorgio Fiori. Rivista di storia, arte, archeologia per le Province di Alessandria e Asti, CVIII:1999, pp. 67–82]. [Jurlaro R, I Musachi despoti d’Epiro, Bari Santo Spirito, 1970, p. 8]
Në lidhje me shtrirjen e trojeve të Arianitëve, Johann G. von Hahn thekson se kishin në zotërim Dibrën, Çermenikën, Polisin, Shpatin, Mokrën, Elbasanin deri në Kavajë dhe Mallakastrën, Vlorën e Kaninën, andaj i ka konsideruar të ndarë në dy degë, Arianitët e malit dhe Arianitët e fushës [J. G. Von Hahn. Reisa durch die Gebiete des Drin und Wardar. Erste Abtheilung: Reisenskizzen. Wien 1867, f. 106]; ndërsa Athanas Gegaj këtë shtrirje të gjërë të zotërimeve i ndanë në Arianitë të trojeve veriore dhe në Arianitët e jugut. [Athanas Gegaj. L’Albanie e l’invasion turque au XV siecle. Paris 1937, Université de Louvaine, f. 8]
Princi Gjergj Arianiti kishte stemën heraldike me shqiponjën dykrenore ngjyrë të artë, në qendër të mburojës me sfond blu, po me këto karakteristika kishte dhe flamurin, që ia kishin dhuruar artizanët e Raguzës.

Princi Gjergj Arianiti mbajti raporte bashkëpunimi më sundimtarët e principatave fqinje si me Pavël Kurtik, me baronin Andrea Gropa, sundimtarin e qytetit të Ohrit, me kontin Andrea Topia sundimtar i Krujës, me Gjon Kastriotin, në jug me sebastokratorin Gjon Zenebishi etj. Këto aleanca u fuqizuan dhe me krushqitë.
Në vitet 1430-1436, Princi Gjergj Arianiti organizoi kryengritjet kundër turqëve, që u kurorëzua me çlirimin e trojeve të principatës të Arianitëve dhe me largimin e spahinjëve dhe timarlinjëve osmanë. Për të shtypur këtë kryengritje erdhi vetë Sulltan Murati II, i cili organizoi disa ekspedita kundër Arianitëve, por arbërorët rezistuan heroikisht dhe i zbrapsën sulmet e hordhive turke. [Fin John Van Antwerp. The Late Medieval Balkans: A critical Survey from the Late Twelfth Century to the Otoman Conquest. University of Michigan, Ann Arbor, 1994, f. 355]
Në vitin 1432, trojet e Arianitëve u sulmua nga ushtria e komanduar nga Ali Bej Evrenozi, ish-sanxhakbeu i Arbërisë, por kur hyri në luginën e Shkumbinit, u shpartallua nga luftëtarët e Gjergj Arianitit. Fitorja iu dha zemër arbërve, por dhe Europës që u njoh me një luftëtar shpresëdhënës, që po thyente sulmet e egra të ushtrisë otomane. Kjo ishte fitore e bujshëme e arbërorëve kundër ushtrisë osmane, për të cilën kronisti bizantin Kalkokodilis shkruan: “Kjo fitore i solli lavdi të shkëlqyer organizatorit të saj, Gjergj Arianitit, i cili u bë figura qendrore e jetës politike arbërore në vitet tridhjetë”. [Leonikos Chalkokodilies. 2014, The Histories. Vol. 1. Transleted by Kaldellis Anthony. Cambridge: Harvard University Press.]
Kryengritjet e Gjergj Arianitit, nxitën dhe princat e tjerë të ngrihen kundër pushtuesit turk. Në veri, luftëtarët e Nikollë Dukagjinit morën kështjellën e Dèjës, në qendër Andrea Topia nuk mundi ta çlirojnë Krujën, ndërsa në jug Depë Zenebishi, sundimtari i Gjirokastrës, pësoi disfatë, u kap rob dhe turqit e varën. [Robert Elsie, 2003. Early Albania A Reader of Historical Texts, XI–XVII Centuries. Harrassovitz. p. 53]
Në vitin 1433 luftëtarët e Gjergj Arianitit thyen ushtrinë osmane në Kurvelesh, duke çliruar pjesë të mëdha të trojeve të principatës të Arianitëve.
Në shkurt të vitit 1434, luftëtarët e Gjergj Arianitit u përballën me forcat turke të Sinan Pashës, bejlerbeut të Rumelisë dhe pas luftimesh të ashpra, luftëtarët arbëror u detyruan të tërhiqen dhe me këtë humbje Gjergji u kthye vasal i sulltanit, duke ruajtur një territor të vogël të zotërimeve të Arianitëve. Edhe pse e humbi këtë betejë, Gjergj Arianiti vazhdoi të luftoi kundër Perandorisë Osmane. Në dhjetor 1434 shpartalloi forcat e Isak Beut, sanxhakbeut të Shkupit; më 20 prill 1435, triumfoi dhe në një betejë tjetër kundër hordhive turke. Pas dështimit të këtyre ekspeditave, sulltan Murati II i ndërpreu sulmet kundër Gjergj Arianitit. [Demetrio Francu. Comentario de le cose de’ Turchi, et del S. Georgio Scanderbeg, principe d’ Epyro, Roma 1539].
Në vitin 1438, forcat arbërore me në krye Gjergj Arianitin thyen ushtrinë e Turhan Beut dhe çliruan Beratin. Në vitin 1443, Gjergj Arianiti korri një tjetër fitore kundër forcave turke në grykat e Labërisë kundër forcave të Shehabedin Pashës. Fitoret e Gjergj Arianitit, e rritën besimin dhe vendosmërinë e arbërve për të mbrojtur lirinë e për të luftuar kundër pushtuesit të fuqishëm otoman. Këto fitore kundër turqëve, patën jehonë të gjerë në Europë dhe sidomos në Vatikan. Papa Eugjen IV, mbreti Alfons V i Napolit, perandori gjerman Sigizmund dhe Republika e Raguzës krahas urimeve, i dërguan ndihma Gjergj Arianitit. Mbreti i Hungarisë Sigismundi, bëri marrëveshje me Gjergj Arianitin dhe Andrea Topian, për të luftuar kundër pushtuesve osmanë, por përpjekjet e tyre për organizimin e një kryengritje të përgjithëshme antiosmane, nuk patën jehonë në vendet e tjera të Ballkanit dhe të Europës. [Athanas Gegaj. L’Albanie e l’invasion turque au XV siecle. Paris 1937, Université de Louvaine, f. 8]
Më 2 mars 1444, Princi Gjergj Arianiti mori pjesë në Besëlidhjen e Arbërit në Lezhë, ku mbështeti Gjergj Kastriotin në aleancën me princat albanezë dhe luftoi krah tij, në të gjitha betejat kundër pushtuesve osmanë.
Në vitin 1446, princi Gjergj Arianiti lidhi aleancë me mbretin e Napolit Alfonsi V Aragon, madje pas vdekjes të Alfonsit V, kjo marrëveshje u ripërtëri mbretin pasardhës, Ferrante I i Napolit. [Schmitt O. J. Skanderbeg et les sultans Turcica, 43, 2011, f. 71]
Në vitin 1456, Gjergj Arianiti lidhi aleancë me Republikën e Venedikut dhe në mërrëveshjen me dozhën Françesko Foskari, theksohej se në rast rreziku për jetën e princit dhe të familjes së tij nga sulmet e otomanëve, Serenissima i merrte në mbrojte dhe i strehonte në trojet e veta. [F. S. Noli. George Catrioti Scanderbeg (1405–1468). International Universtitaties Press 1947].
Nga martesa e parë e Gjergj Arianitit me Maria Muzaka lindën tetë vajza, të cilat u martuan me djem të familjeve fisnike të shquara arbërore. Martesat mes familjeve fisnike arbërore ishin të zakonshme dhe bëheshin për të forcuar aleancat mes tyre, kësisoj bashkonin forcat për mbrojtjen e zotërimeve.

Vajzat e Gjergj Arianitit dhe Marie Muzakës:
1.Andronika (Donika) (1428–1506). Më 21-23 prill 1451, u martua me Gjergj Kastriotin Skënderbeun.
2.Vojsava, u martua me Gjon (Johannes) Crnojeviç sundimtari i Malit të Zi dhe i Zetës, me të cilin lindën dy djemë: Gjergjin dhe Stanislao. Gjoni ishte i biri i Stefan Crnojeviçit dhe i Mara Kastriotit, motra e Gjergj Kastriotit. Vojsava vdiq para korrikut të vitit 1469 në Cetinjë.
3.Kirana (Anna), u martua me Nikolla I Dukagjini. Kishin dy djem, Pali IV Dukagjini dhe Drago Dukagjini. Pali IV u mor rob nga turqit, u konvertua në fenë islame dhe shërbeu si komandant ushtrie, ndërsa Drago Dukagjini vdiq në Venecia në vitin 1462.
4.Helena, e martuar me Gjergjin III Dukagjini, lindën disa fëmijë, njeri nga djemtë Nikolla III, quhej dhe Skenderbe. Sipas Gjon Muzakës, në vitin 1515, Nikolla III u kthye në myslyman dhe turqit i dhanë detyrën e Sanxhakbeut.
5.Maria Despina, u martua me Tanushi IV Dukagjinin. Lindën dy fëmijë, një djalë dhe vajzën me emrin Teodora. Helena dhe Despina u martuan me princat e Dukagjinit dhe dasma u zhvillua në të njëjtën ditë.
6.Komina (Komnina), u martua me Gojko Balshën, sundimtar i Musies (Krujës dhe Lezhës), me të cilin pati dy djemë dhe një vajzë. Djemtë vdiqën në Hungari ndërsa vajza, Maria, u martua me Kontin Jakopo Alfonso i Mazeut të Farriles në Itali. Pas vdekjes të Maries më 1459, konti u martua me Marie Granai Kastrioti, të bijën e Vrana Kontit.
7.Katerina, në fillim u martua me fisnikun Andrea Spani dhe kishin një vajzë, e cila u largua Hungari me të shoqin. Pas vdekjes të bashkëshortit nga dera e Spanëve, Katerina u martua me Nikolla Bokale, baroni i Moresë dhe lindën dy djem e dy vajza, njera quhej Marie, e cila u martua me fisnikun Giacomo de Pagnanin.
8.Angjelina, u lind në vitin 1440. Në vitin 1461, u martua me Stefan Brankoviçin, djalin e Gjergj Brankoviçit, dhespoti i Serbisë dhe i Irena Kantakuzenit, mbesë e dinastisë Paleologa. Pas vdekjes të bashkëshortit në vitn 1471, Angjelina iu dedikua jetës fetare, shërbeu murgeshë në disa manastire, së bashku me dy djemtë murgjit Maksimi dhe Johani (Gjoni).
Angjelina Arianiti vdiq më 30 korrik 1516. Kisha ortodokse e konsakroi shenjtore, Shën Nënë Angjelina e adhuruar nga popullatat hungareze, vllahe, sllave, austriake dhe italiane.

***
Në vitin 1449, vdiq Maria Muzaka, bashkëshortja e Gjergj Arianitit. Pak muaj më pas, Gjergji u martua me baroneshën italiane Petrina Frankone (Despotina), e bija e OlivieroFrankone, baroni i feudit Taurisano në Pulja, dhe mëkëmbës i mbretit Aragonez në Leçe.
Nëna e Petrinës ishte arvanite, e bija e Centurione II Zakaria (princi i Akaia) dhe i Kreusa (e bija e Leonardo II Toka, sundimtari i Zante dhe i Leukade). [Mihail-Dimitri Sturdiza, Dictionaire historique et généalogique des grande familles de Grèce, d’Albanie et de Costantinopole. Edizione 2, Chez l’auteur, Paris 1999]
Nga martesa e dytë e Gjergji Arianitit me Petrina Frankone, lindën 4 fëmijë, 3 djem: Tommasi, Kostantini, Arianiti dhe vajza Maria. Me të dy martesat, Princi Gjergj Arianiti u trashëgua me 12 fëmijë.
Në vitin 1456, Gjergj Arianiti me bashkëshorten Petrina, me Angjelinën, me djemtë dhe vajzën Maria, u vendosën në Durrës, në mbrotje të Venedikut, si rezulton në urdhërin e Dozhës Françesko Foskari, dërguar Kuirinit, bajlo dhe kapidan i Durrësit të cilit i shkruan: “Zoti i shkëlqyer Arianit Komneni dhe familja e tij të trajtohen me përparësi – Privilegium Magnifici Arianiti Commneni Domini”. Në një dokument tjetër të vitit 1457, i Arkivit të Senatit Venecian, rezulton se Dozha i Venedikut, përsëri e urdhëronte Paolo Kuirinin, bailò dhe Kapidani i Durrësit: “… Të përkujdesesh me përparësi për familjen e Arianiteve”. [Joseph Valentini. Acta Albaniae Veneta, Seculorum XIV–XV, Tomus XVII. Annos a MCDLV–MCDLVIII: 1456–1458] Gjergj Arianiti vdiq në vitin 1462 dhe e varrosën në kishën ortodokse të Shën Maria në Durrës.
Baronesha Petrina Frankone Arianiti Komnena e mbetur e vè, bashkë me djemtë dhe vajzën Maria, në vitin 1463 u kthye në Itali, fillimisht shkoi në trojet e prindërve në feudin e Taurisano në Salento dhe më pas shkoi në Venecia. Më 3 shtator 1463, Petrina u prezantua para Senatit të Serenissima dhe bazuar në marrëveshjen e aleancës të Gjergj Arianitit me Venedikun, kërkoi mbrojtjen e fëmijëve nga Serenissima. Si përherë, Venediku ishte i ngadaltë në vendimet dhe vetëm pas 9 muaj, më 13 maj 1464, Senati i shpalli Patrica Venecian tre djemtë e Gjergj Arianitit – Tommasin, Kostantinin dhe Arianitin. [Arch. Stato. Venez. Senato Mar, vol VII, X, c. 23]
Pasi mori vendimin e Senatit Venecian, Zonja Petrina u kthye në Salento në trojet e prindërve, ku qëndroi pak muaj e më pas u transferua në Romë, ku përfitoi mbështetjen e Kurias Pontifike, e cila i akordoi asaj një pension dhe ndihmë financiare për fëmijët. Gjatë viteve që jetoi në Romë, Zonja Petrina kaloi situata të vështira, në veçanti vuajti ngjarjet e rënda familjare, vdekjen e dy djemëve.
9.Tomasi nuk u martua, ishte shëndetlig dhe vdiq në vitin 1484.
10.Arianiti u kthye në Albania, ku u konvertua në fenë islame dhe mori pjesë në ekspeditat ushtarake të turqëve kundër arbërorëve dhe në vitin 1551, mbeti i vrarë në luftimet me himariotët.
11.Maria Arianiti u martua me Bartolemo Xhiuppo Della Rovere, zot i dukatit të Urbino.
12.Konstantin Arianiti Komneni, hyri në shërbim të Papës Sisto IV me detyrën e protonoterit apostolik dhe pse nuk ishte klerik. Ky vendim i Papës Sisto IV ishte respekt për mikun e tij Gjergj Arianiti. Me aftësitë dhe devotshmërinë në shërbim të Selisë së shenjtë, fitoi besimin e Papës Sisto IV, i cili e dërgoi ambasador në bisedimet me austriakët. Më pas e ngarkoi komandant të reparteve të Selisë së Shenjtë. Në vitin 1486, Kostantini shkoi administrator i pronave të mbesës së tij të bukura dhe të mençura Maria Brankoviçi, që ishte martuar me markezin e Monferrato Bonifaci III. Maria ishte e bija e të motrës Angjelina Arianiti Komnena dhe Stefan III Brankoviçit.
Pas vdekjes të Tomasit më 1484, baronesha Petrina së bashku me Kostantinin ishin ende në Romë, të ndihmuar nga Kuria e Selisë së Shenjtë, që i u akordoi pensione të dyve.
Në vitin 1483, Senati i Serenissima i rikonfirmoi Kostantinit privilegjet e patricit venezian. [A.S.V, Misti del Consiglio dei X, vol. XXI, c.117, vol. XXXI, c. 228, vol. XXXII, cc. 29 MCDLXIV.

Kostantini u martua me fisniken Franceska Paleologa, dukesha e Montferrato, me origjinë nga dinastia Paleologa e Bizantit dhe lindën 6 vajza e një djalë me emrin Arianit. Vajza e parë Andronika, u martua me kontin Karli III Toka, Dhespoti i Zante dhe i Artës dhe princi titullar i Leukadës. Vajza e dytë Pentesilea, u martua me Leka IV Dukagjini, i cili prej vitesh jetonte dhe shërbente në oborrin e mbretërisë së Napolit.
Vajzat e tjera u martuan me fisnikë italianë: Hipolita me Zenobio de Medici dhe pas vdekjes të bashkëshorit u martua me Lionello Pio da Carpi i dinastisë Savoja; Poliksena me Rinaldo di Matelica; Deianira me Giorgio Trivulzo; Helena me Juan de Luna. [Babinger Franz, Arianiti Costantino,1962, Rome].
Kostantin Arianiti vdiq më 8 maj 1530 në Montefiore dhe e varrosën në Kishën 12 Apostujt, në Romë. Në vitin 1489, Perandori Federiku III i dërgoi letër Papës Inoçenci VIII, të cilin e porosiste të vazhdonin ndihmat financiar për Petrina Arianitin, por në fund të vitit 1489, Petrina Arianiti vdiq dhe u varros në Romë.

Shën Nënë Angjelina – Angjelina Arianiti Komnena Topia Golemi Shpati Brankoviç
Angjelina ishte vajza e vogël e princit Gjergj Arianiti dhe e Maria Muzakës. Angjelina u lind në vitin 1440 në Sopot, kryeqendra veriore e principatës të Arianitëve. Nga babai Gjergji dhe nga nëna Maria, Angjelina mori vlerat dhe virtytet, që çdo fëmijë dëshiron të trashëgoi nga prindërit e vet. Si vajza e vogël e familjes Arianiti, Angjelina ishte e përkëdhelura e nënës Marie, e cila gjithmonë e mbante pranë, i mësonte sekretet e jetës, e merrte në kishë ku faleshin para ikonës të Zonjës së Papërlyeme. Nënë Maria i mësoi Angjelinës rregullat e fisnikërisë, i zbuloi të fshehtat e të veshurit fisëm, i mësoi të përshtatej me ritualet dhe me sjelljet fisnike, sipas rregullave të ceremonive bizantine, i mësoi të qëndiste. Para nënës, Angjelina ishte pasqyrë magjike, që lëshonte reflektime vezulluese dashurie, mirësie e çiltërsie.
Vitet e fëminisë i kaloi në Sopot dhe në Kaninë, ndërsa vitet e e rinisë i kaloi në Durrës bashkë me të atin me njerkën Petrina, me vëllezërit dhe motrën e vogël. Pas martesës me dhespotin Gjergj Brankoviç, Angjelina jetoi në Itali, në Austri dhe në Vojvodinë.Jeta dhe përkushtimi shpirtëror murgeshë ortodokse i Angjelinës, ishte shprehje e jetës, edukimit, i kulturës dhe i historisë të familjes fisnike Arianiti.
Angjelina, vajza e vogël e princit Gjergj Arianiti Komneni dhe e Maria Muzakës u lind në vitin 1440 në Sopot, kryeqendra veriore e principatës të Arianitëve. Vitet e fëminisë dhe të adoleshencës i kaloi në Sopot, në Shpat e në Kaninë, ndërsa nga viti 1456, jetoi në Durrës me të Atin, njerkën Petrina Frankoni, me tre vëllezërit dhe me motrën Maria. Nga babai Gjergji dhe nga nëna Maria, Angjelina mori vlerat morale dhe virtytet, që çdo fëmijë dëshiron të trashëgoi nga prindërit e vet.
Veprimtaria e Angjelina Arianiti në 80 vite jete, shtrihet në tre periudha:
1.Fëmijëria dhe adoleshenca në Sopot, në Shpat dhe në Kaninë.
2.Në vitet 1456-1462 jetoi në Durrës. Në vitin 1462 emigroi në Itali, Hungari, Austri, Vojvodinë, Vllahi.
3.Nga viti 1486 e deri në vitin 1520, iu dedikua jetës ekleziastike, e shugruar murgeshë ortodokse, e dedikuar tërësisht Zotit, e shquar në hapjen e shumë manastireve në disa shtete ku jetoi në periudha të ndryshme kohe, me aktivitete fetare, që shprehnin virtytet e saj si e krishterë ortodokse, pastërtinë shpirtërore të jetës së saj askete, përkushtimin mëshirëmadh në ndihmë të varfërve dhe të vuajturve, gjithmonë duke vepruar me dashuri, me qetësi, me durim dhe me mençuri.
Më 30 korrik 1520, murgesha Angjelina Arianiti Brankovič u nda nga jeta dhe e varrosën në manastirin e saj në Sretenja dhe pak kohë më pas, arkmortin me lipsanet e saj i transferuan në manastirin e Krušedolit.

1.
Si vajza e vogël e familjes Arianiti, Angjelina ishte e përkëdhelura e të atit Gjergji, e në veçanti e nënës Maria, e cila gjithmonë e mbante pranë, i mësonte sekretet e jetës, e merrte në kishën e Shen Marisë në Sopot, ku faleshin para ikonës të Zonjës së Papërlyeme, ndërsa në Kaninë frekuentonin përditë Qishë-Bardhën, ku ishte celebruar martesa e motrës Andronika me Gjergj Kastriotin.
Nëna Maria i mësoi Angjelinës rregullat e fisnikërisë, i zbuloi të fshehtat e të veshurit fisëm, i mësoi si të respektonte ritualet dhe sjelljet fisnike sipas rregullave të ceremonive bizantine, e mësoi të qëndiste, i mësoi këngët e bukura arbërore, por dhe e lejonte të luante e të argëtohej me bashkëmoshatarët. Para nënës, Angjelina ishte pasqyrë magjike, që lëshonte reflektime vezulluese dashurie, mirësie dhe ciltërsie fëminore.
Angjelina ishte 11 vjeçe kur motra e madhe Andronika u martua me Gjergj Kastriotin. Vitet e më pasme Angjelina i kaloi në shoqëri dhe me përkdheljet e motrave, i përjetoi me gëzim martesat e tyre, por ndjeu mall dhe boshllëk nga largimi i tyre njera pas tjetrës.
Në kujtimet e saj Angjelina shkruan: “Ishim tetë motra, por nuk ishin të njëjta njëra me tjetrën. Në sytë e nënës, si në një pasqyrë magjike, e ndryshmja e secilës nga ne merrte reflektim vezullues. Të jesh e ndryshme, do të thotë të jesh e veçantë, më kishte thënë njëherë nëna.
Nëna na mbronte me besim në fe dhe me forcë në jetë. Përkujdesej përditë për të gjitha ne, na krijonte atmosferë paqe dhe jete të zakonshme. Në kohën, që ne u rritëm dhe po hidhnim shtat, situata në trojet tona ishte e tronditur nga luftimet kundër dyndjeve osmane, me shkatërrime dhe viktima të shumta, por ne ishin të mbrojtura nga kjo e vërtetë e hidhur. Duke ndërtuar për ne një botë paralele si kështjellë, nëna na mbante pranë, na ruante shpresat dhe të drejtën për të jetuar të qeta e me ëndërra të bukura për të ardhmen. Unë u linda pak vite përpara se Andronika, motra më e madhja në mesin tonë, të martohej me Skënderbeun. Më pas u larguan Vojsava dhe Kyrana. Vojsava iku në pallatin e Ivan Crnojeviqit, ndërsa Kyrana në veri, te Nikoll Dukagjini.
Dasmat e tyre nuk i mbaja mend. Unë u rrita me Helenën dhe Despinën, por dhe ato, babai i martoi te Gjergj dhe Tanush Dukagjini. Dasmat e tyre u organizuan në të njëjtën ditë dhe ikën në Dukagjin në të njejtën ditë.Mbetëm tre motrat më të vogla, Katerina, Komita dhe unë, kështu i përcolla edhe ato të dyja: Komiten me Gojkon Sundimtar i Zetës, kurse Katerina u martua me Andrea Spanin. Largimi i shtatë motrave më trishtoi, në atë kohë, për herë të parë ndjeva zbrazëti, por vetminë time nëna ma mbushte me dashuri dhe përkujdesje”.
Shkrimtaria Ljiljana Habjanovič Đurovič (Gjuroviç), në veprën “Le confessioni dell’anima – Rrëfimet e shpirtit”, Secop Edizione 2012, ka përfshirë pjesë nga memoriet e Angjelinës, e cila rrëfen për vitet e vështira të fëmijërisë, të adoleshencës dhe të rinisë të përjetuara në Arbëri dhe për vitet e bukura dhe raportet me të atin Gjergj Arianitin dhe me nënën e adhuruar Maria Muzaka.
“Im atë Gjergj Aranit Komneni, ishte zotërues me hir të Zotit, i Aulonës, i Sopotit, i Kaninës dhe i Elbasanit.
Bir i një dere fisnike dhe trimash, reputacionit të paraardhësve i shtoi reputacionin e vet. Gruaja e tij, nëna ime Maria, i solli në pajë zotërimet e fisnikërisë së vjetër, aleancat dhe miqësitë e Arianitëve me të atin Andrea III Muzaka. Kur Skënderbeu zgjodhi për grua motrën time Andronikën edhe njëherë u bashkuan fuqia mbi fuqinë.
Im atë ka organizuar kryengritjet e para kundër turqëve, shumë vite para lindjes sime dhe që nga ajo kohë, nuk ka patur betejë, në të cilën nuk është valëvitur flamuri me stemën e familjes tonë dhe nuk ka patur beteja ku nuk ka flakëruar shpata e tij, as nuk ka patur mbledhje fisnikësh, ku nuk janë dëgjuar e marrë për bazë fjalët e tij të mençura dhe plot përvojë.
Betejat e gjata ishin përditshmia e popujve, që nga Bosfori deri në Danub, që atë natë kur turqit kaluan detin dhe nga Azia hodhën hapin në Europë. Vitet kalonin, zgjateshin me dekada dhe kështu u mbushën pothuajse dy shekuj, që shtetet e krishtera ishin nën presionin e Perandorisë Osmane. Gjatë kësaj kohe janë ndërruar sundimtarët, të krishterë e myslimanë, kanë vdekur Papë dhe patriarkë, janë zhvilluar beteja të shumta. Shkatërrimi shumohej nga ekspeditat e ushtrive osmane, që linin pas qytete dhe fshatra të rrënuara, ara, fusha dhe pyje të djegura, të vrarë të shumtë dhe robër që dërgoheshin në Anadoll. Secila palë kishte të vërtetën e vet, çdo popull heronjtë e tij, të kujtuar në histori dhe me heroizmat të kënduara në këngë, por kishin edhe vuajtjet e veta, të vrarët në fushat e betejave, të gjymtuarit, jetimët, vejushat, motra pa vëllezër dhe nëna pa fëmijë. Këmbeheshin fitoret me humbjet, gjendjet e luftës me armëpushimet. Ndryshonin aleatët dhe armiqtë.
Pabesitë vazhdoheshin me tradhëti dhe me gënjeshtra. Humbeshin qytetet dhe rimerreshin përsëri, të njëjtët, ose dhe qytete të tjerë.
Fëmijët e sundimtarëve dhe të fisnikërisë martoheshin me njerëz të urryer, si garanci për aleancat ushtarake. Princërit tanë merreshin robër në pallatet e armiqve osmanë, si pengje dhe si garant të nënshtrimit. Rezultati përfundimtar i gjithë këtyre përpjekjeve ishte humbja. Nga popujt e Ballkanit rrëmbyen djemë të krishterë, të cilët i mobilizuan në rradhët e ushtrisë osmane, sidomos në repartet e jeniçerëve. Turqit përparonin gjithnjë e më shumë në veri, thellë e më thellë, në trojet e shteteve të krishtera të Europës. Kronistët matnin kohën e zgjatjes së luftës dhe kohën e zgjatjes së paqes. Sipas dëshmive të tyre, paqe të vërtetë nuk kishte patur. Fushatat ushtarake osmane ishin të gjata, të egra, kurse armëpushimet të shkurtëra, të rreme, të paqëndrueshme dhe të mbushura me përgatitje për luftërat e reja.
Babai im Gjergj Arianiti, sipas detyrimit të tij fisnik, ishte përherë në krye të ushtrisë. Megjithatë, edhe në kohën e mungesave të tij të shpeshta, prania e tij në familje dhe në jetën tonë të përditëshme ishte e vazhdushme dhe e gjallë e plot shpresa, sepse kështu na mbante nëna e jonë.
Nëna ime Maria Muzaka ishte e bukur, fisnike, e mbushur me një paqe të veçantë, që dallohet te gratë, që janë të ndërgjegjshme se e dashurojnë bashkëshortin. Mbante rroba të zeza, të prera dhe qepura me elegancë, flokët e gjatë të thurur gërshet dhe të kthyer në qafë, si dhe një unazë me fytyrën e Zonjës së Bekuar. Trupin e kishte të drejtë, ndërsa ecjen të sigurt. Lindi tetë vajza, tetë fisnike të shquara.
Njëherë, ndërsa kaloja para dhomës së gjumit të prindërve, dëgjova pëshpëritjen e butë të tim Ati: “Më ke dhënë të drejtën për të qenë krenar dhe më ke dhënë shpresë për pleqërinë”, – thoshte ai. Ndalova dhe përgjova pas derës gjysmë të hapur. Babai qëndronte para nënës duke e vështruar ngultas në sy dhe pa e hequr shikimin, ia mori duart e saj, i afroi ngadalë tek buzët dhe i puthi pëllëmbët. Njërën, pastaj tjetrën. “Kjo është dashuria”, thashë e ngazëllyer nga kjo skenë. Isha vetëm nëntë vjeçe.
Për nënën time, dashuria për atin tonë dhe për ne vajzat ishte mbështetja dhe bastioni i saj. Duke dashuruar atin tonë, kishte mësuar të priste me durim, të ngushëllohej nga shpresa dhe forcohej nga besimi. Çdo ngjarje e parëndësishme, një fjalë e thënë rastësisht, aroma e barit të bjeshkës, kënga e shërbyeseve tona, e qeshura e njerëzve të mbledhur pët t’u argëtuar në shesh, shija e gjellës së parapëlqyer, hedhja e vështrimit mbi vathët ose mbi fustan, gjithçka, në të vërtetë gjithçka, ishte shkak, që të kujtonte burrin dhe zotërinë e vet. Me çfarëdo pune që të merrej, mendimet i silleshin rreth babait tonë. Me këdo dhe kudo që të ishte, ishte krah me babanë.
Gërmonte nëpër kujtime, i ndiqte gjurmët e tij. Ëndërronte për kthimin e tij në krye të ushtrisë. Priste lajmëtarë, priste lajme. Lexonte letrat e tij, të vjetrat, derisa të vinin të rejat. Pastaj i lexonte të gjitha bashkë, qëkur ai ishte larguar. Nëna, kur donte të na thoshte diçka të rëndësishme zakonisht fillonte kështu: “Babai juaj mendon, babai juaj do të dëshironte, do të thoshte, nuk do të lejonte, do t’i vinte keq…”, kësisoj ne përpiqeshim që të bënim gjithçka si thoshte nëna dhe si do t’i pëlqente babai tonë, kështu do ta lumturonim kur të kthehej.
Babai kthehej i lodhur, i dërrmuar si nga fitoret, ashtu dhe nga humbjet. Në rrobat, në flokët dhe në lëkurë kishte kutërbimin e papastërtive të luftës, por kishte dhe buzëqeshjen që i dridhej në buzë dhe që i ndriste në sy. Kthehej i dërrmuar shpirtërisht, që kish mbetur i gjallë në mesin e gjithë atyre bashkëluftëtarëve që vdisnin dhe gjymtoheshin nëpër beteja kundër turqëve. Kur e shihnim se po vinte, uleshim në gjunjë dhe falenderonim Zotin, për gjithë atë hir dhe pastaj i hidheshim në krahët e tij dhe e përqafonim me plot dashuri”.
Memoriet e Angjelina Arianitit ruhen në Manastirin e Krušedol dhe janë studiuar e komentuar nga shumë studiues të huaj, kryesisht serbë dhe të gjithë pa përjashtim evidencojnë nivelin arsimor dhe formimin kulturor të Angjelinës. Në një dokument dioqezian, Ipeshkëvi i Dioqezës të Srem-it, thekson: “Angjelina, nga prindërit kishte marrë edukim arsimor të shkëlqyer, çka e shprehte me dashuri për librat dhe me bibliotekën e pasur me libra që kishte krijuar në Manastirin e Krušedol. Angjelina ishte grua e bukur, e mençur, kurajoze e me dashuri të madhe për librat”. [Svetlana Tomin. Madre Angelina: despota e suora Angelina Branković Santa Madre Angelina. Sremski Karlovci: Diocesi di Srem, 2016, pp. 8-14].
Në lidhje me arsimimin dhe kulturën, vlen të theksohet se Angjelina fliste disa gjuhë: arbërishte, italisht (ia mësoi njerka Petrina), gjermanisht, magjare (hungareze), rumanisht, serbisht, latinisht dhe greqishte. Në periudhën kur u dorëzua murgeshë, në takimet dhe bisedat me besimtarët, gjatë liturgjisë dhe predikimeve të ungjillit në kishë dhe në takimet me besimtarët, Angjelina fliste në gjuhën e banorëve të vendeve ku shërbeu murgeshë, si në Itali, Hungari, Austri, Vllahi, Vojvodinë, Slloveni, Serbi etj.
Jeta dhe veprimtaria e shumë të adhuruarës murgeshës Angjelina Arianiti Brankoviç, është shkruar dhe nga ipeshkëvi Žiča Cristosom, i cili e ka pasqyruar në një dorëshkrim të shekullit XVI, që ruhet në Manastirin Žiče të Dioqezës Žiče. [SET: Žički e Studenica Minej, seria muaji korrik, botim i Dioqezës së Žiča 2006/2007]. Kjo biografi e Andronikës është përkthyer në serbishten moderne nga hirësia i tij Mitrofan Šević, Ipeshkëvi i Eparkisë Bačka, madje ruhet në Rimnički dhe në Moska Srbljak, ndërsa në Beograd, prologu i kësaj biografie ështe pak a shumë i ndryshuar.
Në memoriet, Angjelina shpreh admirimin dhe dashurinë për të atin dhe nënën dhe mes afekteve prindërore, ajo përshkruan nënën Maria të përkushtuar në edukimin dhe formimin moral e kulturor të vajzave dhe babanë Gjergjin prijës, luftëtar i shquar në luftimet kundër hordhive turke. Krahas sukseseve të Gjergj Arianitit në betejat kundër dyndjeve osmane në trojet e Arianitëve, në memoriet e saj, Angjelina përmend dhe tragjedinë e Sopotit, duke theksuar se ushtria osmane i masakroi banorët, dogji shtëpi, arat me të mbjella dhe mori burra, gra e fëmijë robër, që i dërgoi në Anadoll. Tragjedia e Sopotit i la mbesa të pashlyera Angjelinës, por kujtohet dhe nga banorët e asaj treve, madje është përjetësuar me Sagën e famëshme të Gjorg Golemi (Gjergj Arianiti).
Nga viti 1427 deri në vitin 1456, Gjergj Arianiti udhëhoqi malësorët në luftimet kundër sulmeve turke, si shprehet rapsodi në Sagën e Gjorg Golemit, e cila këndohet nga banorët e Sopotit, të Shpatit, të Librazhdit, të Çermenikës e më gjërë, duke evokuar heroizmin e Princ Arianitit dhe malësorëve të këtyre trevave.

Ky Sulltani qan me lot./ Kam dhe një Skënder në Sopot,
Flakë në mal dhe flakë në breg,/ Gjorg Golemi thotë jam mbret…

Principata e Arianitëve ishte objekt i sulmeve të vazhdueshme të Perandorisë Osmane. Më 20 prill 1435, Gjergj Arianiti shpartalloi forcat turke në Shalës të Elbasanit. Për të festuar këtë fitore, Gjergji dhe luftëtarët e tij, shkuan në kishën e Shën Maria në Galigat të Shpatit, ku më 8 shtator organizohej panairi i të premtes të Shën Maria, si tregohet në sagën e Gjorg Golemit:

Gjorg Golemi trim me fletë/ N’Galigat shkon dy net’,
N’Galigat, për Shën Mëri/ Do të shkoj me gjithë ushtri.

Komandanti i ushtrisë turke, i informuar nga një tradhtar librazhdas për largimin e Gjergjit me luftëtarët, u kthye nga rruga ikjes dhe të shtunën e 9 shtatorit sulmoi Sopotin e pambrojtur, duke e djegur, plaçkitur dhe masakruar të gjithë banorët. Gratë dhe vajzat e Sopotit, për të mos rënë në duart e turqëve u vetësakrifikuan, duke u hedhur nga shkëmbi në humnerë. Këtë ngjarje tragjike populli e ka mishëruar në këngën e njohur si saga e Gjorg Golemit. Në vitin 1938, pasi e dëgjoi të kënduar nga malësorët, mësuesi patriot Shahin Zharri e transkriptoi këtë këngë, kështu e përjetësoi, si dëshmi e rezistencë heroike të Gjergj Arianitit kundër sulmeve të egra të ushtrisë osmane dhe të tragjedisë të malësorëve të Sopoti. Dhimitër Shuteriqi mendon se kjo sagë është e shekullit XVIII, e shkruar nga një prej intelektualëve arbërorë me origjinë nga trevat e Librazhdit, i cili rrëfenjën popullore për ngjarjet e Sopotit e shndërroi në këngë epike. [Dhimitër Shuteriqi. Sesionin shkencor kushtuar 60 vjetorit të botimit të “Këngës së Gjorg Golemit-Princit të Sopotit. Librazhd, më 28 shtator 1998]
Në këtë këngë epike me 55 vargje, janë ndërthurur faktet historike me rrëfenjat popullore. Mendimi i shumë studiuesve është se në këtë sagë janë bashkuar tragjedia e Sopotit e vitit 1435, me pushtimin e trojeve të Arianitëve në vitet 1466-1467. [Oreste Parise. La saga di Gjorgj Golemi. Academia. edu. 2013, pp. 2-15]
Rapsodi e fillon sagën me ngjarjen tragjike, që goditi Sopotin dhe këtë e tregon nëpërmjet fjalëve të Maria Arianitit, vajzës të vogël të Gjergjit.

Zot, Maria ka një fjalë,/ Mu te mani paska dalë,
Ti o princ, mos hyp në kalë,/ Do vij turku me na marrë.
Ndal o At, ku po shkon,/ Do vij turku, na pushton,
N’Mollë të Kuqe ai na çon./ Pashë një ëndërr këtë natë,
Sopoti na mori flakë,/ Ti, o At, dëgjomë këtë herë,
Se vjen turku e na ther.

Në këtë sagë, rapsodi ka përdorur elementet Homeriane të Iliadës, pikërisht profecinë ndjellakeqase të Andromakës për pushtimin e Trojës nga helenët. Maria ashtu si Andromaka, parathotë tragjedinë, që do të godasë rëndë malësorët e pambrojtur te Sopotit. Gjithçka ndodhi atë ditë të shtune. Masakrën makabre të barbarëve turq, poeti popullor na e tregon thjesht, por dhimbshëm nëpërmjet thirrjes dëshpëruese të princeshës Maria Arianiti, drejtuar të Atit dhe në vazhdim kuptohen pasojat. Në kontrast me tragjedinë, poeti popullor
shpreh dhe guximin e malësorëve, burrave e grave sopotare, që luftuan me heroizëm kundër turqve, madje e tregon me krenari si një sfidë të rrallë.
Tragjedia e Sopotit, kujtohet me dhimbje të thellë dhe si mallkim dhe nga sopotarët që emigruan ne Itali, si tregon Antonio Bellushi, për këngën popullore të kënduar nga arbëreshët, që banojnë në komunën e Santa Sofia di Epiro. Në këtë këngë janë vargjet: “Gjithë t’u shtunat ardhshin, ma vet e shtunia e Shalës kurrë mos ardhtë”. [Antonio Bellusci. Magia e credenze popolari, ricerca etnografica tra gli albanesi d’Italia.Cosenza, 1983].

2.
Në vjeshtën e vitit 1456, Gjergj Arianiti me bashkëshorten Petrina, me Angjelinën 16 vjeçare, me djemtë dhe vajzën, u vendosën me banim në Durrës, si rezulton në urdhërin e Dozhës Françesko Foskari, dërguar Kuirinit, bajlo dhe kapidan i Durrësit të cilit i shkruan: “Zoti i shkëlqyer Arianit Komneni dhe familja e tij të trajtohen me përparësi – Privilegium Magnifici Arianiti Commneni Domini”. [Joseph Valentini. Acta Albaniae Veneta, Seculorum XIV–XV, Tomus XVII. Annos MCDLV–MCDLVIII: 1456–1458]
Në vitin 1459, pranë familjes Arianiti në Durrës, erdhi despoti i shfronësuar i Serbisë Stefani III Brankoviç, së bashku me nënën e tij Irena Kantakuzena, mbesa e perandorit Gjoni VI Kantakuzen. Mavro Orbin (1563-1610) historian nga Dubrovniku dhe prift benedektin, në traktatin e tij historiko-politik përshkruan mbretërinë Sllave dhe për periudhën e pushtimit turk, ndër të tjera thekson: “Stefani III Brankovič iku në Albania, ku u martua më Angjelinën, një grua e virtytshme, bijë e Arianitit, vjehrrit të Skënderbeut”. [Mavro Orbin: Regno degli Slavi hoggi corrottamente detti Schiavoni, Pubblicato a Pesaro, Girolamo Concordia, l’anno 1601].
Stefani III Brankovič në vitin 1458 ishte kurorzuar Dhespot i Serbisë (Rashës). Pas rënies së Smederevës, që ishte rezidenca e Brankoviçëve, Serbia u pushtua nga turqit. Stefani III tashmë i çkurorzuar si dhespot, i përjetoi me dhimbje pushtimin nga osmanët, por dhe u ndëshkua rëndë nga turqit, të cilët e verbuan Stefanin dhe i vranë të vëllanë Gregorio, sepse sipas Sulltan Mehmetit II, i ati i tyre Dhespoti Gjergj Brankoviçi, i kishte shkelur kushtet e marrëveshjes me Perandorinë Osman.
Për të shmangur përndjekjet dhe ndëshkimet nga turqit, Stefani III kërkoi strehim në mbretëritë europiane, por ata refuzuan ta bujtin, nga frika e sulltan Mehmetit II. Në këto rrethana, Stefani III së bashku me nënën u arratisën, fillimisht u strehuan në Kroaci pranë të motrës konteshës Katerina, por aty nuk ndjehej i sigurt, andaj pas pak javësh shkoi në Dubrovnik dhe nga aty në Shkodër, asokohe në zotërim të Venedikut. I ndjerë i braktisur nga aleatët europianë, Stefani III iu drejtua për ndihmë Gjergj Kastriotit, me të cilin njihej dhe kishte miqësi që në vitet e fëmijërisë, kur të dy kishin qenë peng në oborrin e sulltan Muratit II.
Gjergj Kastrioti e ftoi në Arbëri Stefanin III dhe nënën e tij Irena Kantakuzeni dhe për të garantuar siguri për jetën e tyre, i dërgoi në Durrës pranë familjes të princit Gjergj Arianiti. Midis familjeve fisnike Arianiti dhe Brankoviç lindi një miqësi dhe respekt reciprok. Krahas nënës Irena, për Stefanin e verbër kujdesej me përkushtim dhe Angjelina, madje nga kjo përkujdesje dhe bisedat mes tyre lindi një miqësi dhe adhurim nga të dy për njeri-tjetrin, çka e nxiti Stefanin t’i kërkoi Gjergj Arianitit të martohej më Angjelinën. Gjergj Arianiti pranoi dhe në vitin 1461, Angjelina u martua me Stefanin III Brankoviç. Dasma u zhvillua në Durrës dhe martesa u konsakrua në kishën ortodokse Shen Maria të Durrësit. Në vitet që jetuan në Durrës, Angjelina u përkrah dhe u ndihmua nga motra Andronika Kastrioti, madje dhe kur u shpërngulën në Itali, Andronika i dërgonte ndihma financiare. [Sima Čirkovič, Gli ultimi Brankovići. Storia del popolo serbo. Libro 2. Belgrado: Cooperativa letteraria serba. 1982. pp. 445–464]
Gjatë 15 viteve jete bashkëshortore, Stefani i verbër nuk e pa kurrë dhe nuk mundi të admironte fytyrën e bukur, me buzqeshjen e çiltër të adhuruarës së tij Angjelinës.
Nga martesa e Angjelinës me Stefanin III, lindën pesë fëmijë, në Durrës lindi Gjergji (1461), ndërsa në Friuli lindën Milica (1464), Jovani (1465); Maria (1466). Ata kishin lindur dhe një vajzë, Jerina e cila vdiq në Durrës, pak ditë pas lindjes, si dëshmohet në dorëshkrimet e Angelo Massarelli, i cili thekson: “Stefani III dhe Angjelina kishin dhe një vajzë Jerina, e cila vdiq foshnje pas lindjes”. [Perego Stefano, Smilgevicius Kestutis. 2024, A proposito del Diarium primum di Angelo Massarelli, p. 4-10].
Në vitin 1462, vdiq princi Gjergj Arianiti. Baronesha Petrina Frankone Arianiti e mbetur e vè, bashkë me djemtë dhe vajzën Maria, në verën e vitit 1463, u kthye në Pulja, në trojet e prindërve në feudin e Taurisano në Salento e më pas shkuan në Venecia. Angjelina me Stafanin dhe djalin Gjergji, u ndienë vetëm. Në rrethanat e vështira që po kalonte Arbëria, Gjergj Kastrioti dhe e motra Andronika Kastrioti i këshilluan Stefanin dhe Angjelinën të shkonin në Itali, madje iu dhanë letër rekomandimi për Dukën Sforca të Milanos.
Stefani III, Angjelina me djalin Gjergji, fillimisht shkuan në Venecia, me shpresë se do të ndihmoheshin nga Serenissima, sepse Stefani III, nga viti 1441 ishte patric venecian dhe Angjelina, sipas marrëveshjes të vitit 1456, të Gjergj Arianitit me Dozhën Françesko Foskari, ajo dhe familja ishin në mbrojtje të Serenissima.
Gjatë qëndrimit në Venecia, Stefani dhe Angjelina nuk gjetën përkrahje nga Serenissima. [Aleksandar Fotic (2008). Famiglia Brankovič. Enciclopedia dell’Impero Ottomano. New York: Pubb. di Infobase. pp. 93–94].
Në këto rrethana, familjarisht u transferuan në Friuli, ku u vendosën në kështjellën e Belgradit pranë lumit Taliamento, kështjellë të cilën Stefani III dhe e motra Katarina (e martuar me Ulriku II i Celje të Kroacisë), ia kishin blerë, kontit Leonardo i Gorizia. [Altan Mario Giovanni Batista. Stefano Brankovič despota di Serbia ed il castello di Belgrado nel Friuli, secolo XV: Revista Friulane. Atti dell’Accademia di scienze lettere e arti di Udine, 1981, pp. 15-29]
Në kështjellën Belgrado në Friuli jetuan mbi 10 vite. Aty lindën vajzën Milica (1464-1554, u martua me Bessarab V Negoja, Vojvoda e Vllahisë; djalin Jovani (1465-1502, u martua me Jelena Jakšič, e përmendur në një hartë të vitit 1502 si Elena dhespota serbe) dhe vajzën Maria (1466-1495).
Djali i madh Gjergj Brankovič, në vitin 1487 u martua me Isabella del Balzo, e bija e Angilberto del Balzo Orsini, duka i Nardò, konti i Ugento dhe Presiçe dhe i Jelisaveta Milica Spani. Isabella Brankovič vdiq në vitin 1498. Gjergji e përjetoi me dhimbje humbjen e bashkëshortes, madje thuhet se ishte kjo arsyeja që e nxiti të dorëzohet murg. [Franca Petrucci. Angilberto del Balzo: Dizionario biografico degli Italiani. Volume 36, 1988]
Ndonëse i ati i Stefanit III, dhespoti i Serbisë Gjergj Brankovič kishte qenë shumë i pasur, kishte pasur në zotërim shumë treva dhe kështjella, vetëm nga minierat e Gilanit në Kosovë merrte çdo vit 200 000 dukate veneciane, por e gjithë kjo pasuri u sekuestrua nga pushtuesit osmanë, andaj Stefani me Angjelinën jetuan në vështirësi të mëdha financiare, madje historianët theksojnë se jetonin në varfëri. [Babinger Franz. Le vicende del castello friulano di Belgrado sul fine del medioevo. Atti dell’Accademia di Scienze Lettere e Arti di Udine. VII, 1962]
Angjelina ishte grua e virtytshme, e mençur, besnike, kurajoze dhe e sakrificave. Ajo bashkë me burrin e verbër dhe katër fëmijët e saj, i përballoi të gjitha problemet dhe vështirësitë e jetës, si ato ekonomike dhe zhvendosjet e padrejta të familjes nga një shtet në tjetrin, nga një trevë në tjetrën.
Në vitin 1471, Stefani III i dërgoi letër fisnikëve të Dubrovnikut, të cilëve iu kërkoi të ndihmonin gruan dhe fëmijët e tij: “Amanet ju lë Angjelinën dhe fëmijët Gjergjin, Milicën, Gjonin dhe Marien, iu a le amanet përpara Zotit dhe para Kungimit dhe para të gjithë shenjëtorëve…” Dhe fisnikët e Dubrovnikut u treguan indiferenta, nuk kontribuan për të ndihmuar familjen Brankovič. [Ljiljana Habjanovič Đurovič Le confessioni dell’anima, Secop Edizione 2012].
Më 9 tetor 1476, vdiq Stefani III Brankovič, E varrosën në Friuli. Angjelina jetoi edhe për disa kohë në kështjellën e Belgradit në Friuli. E detyruar nga vështirësitë ekonomike që po kalonte, në vitin 1478, Angjelina iu drejtua për ndihmë Perandorit të Austrisë Frederikut III, i cili e ftoi dhe i dhuroi një kështjellë në Dukatin e Stiria, në juglindje të Austrisë, fqinje me Karincia dhe me Slloveninë. Angjelina me fëmijët jetoi rreth 10 vite në Stiria, natyrisht me mbështetje financiare nga Perandori Frederiku III. Në Stiria, mori dhe arkmortin me lipsanet e bashkëshortit. Angjelina frekuentonte rregullisht kishën Shen Maria në Abacinë benedektine Admont në Stiria, ndofta gjatë kësaj periudhe, aty kreu noviciatin dhe para se të largohet, u shugurua murgeshë. Në këtë kohë, rezulton dhe një letërkëmbim i Angjelinës me Hijësinë e tij Nifonin Patriarku i Kostantinopojës, i cili ishte me origjinë arbërore.
Në vitin 1485, Perandori Frederiku III ndërmjetësoi te Angjelina për martesën e vajzës Maria me markezin Bonifacio III i Monferrato, pasardhës i dinastisë Paleologu i Bizantit në Itali, fisnik shumë i pasur, por i vjetër 61 vjeç, ndërsa Maria ishte 19 vjeçe. Nga kjo martesë, lindën dy djem. Maria jetoi në mirëqenie, madje pas vdekjes të Bonifacit III më 1494, bashkë me dajën e vet, Kostantin Arianitin administruan pronat që trashëgoi, por pas dy vite, gjendja shëndetësore e Maries u keqësua dhe në vitin 1496 vdiq. [Lutfi Alia, Kostantin Arianiti Komneni, botim në Issue.com, Mars 2014].
Në janar të vitit 1486, Angjelina mori një letër nga mbreti i Hungarisë, Mattia Korvino, i cili e ftonte të jetonte në Hungari dhe me kusht që merrnin trashëgimin dinastike dhe djali Gjergj Brankoviçi të pranonte dinjitetin e dhespotit të Serbisë, ani se Serbia ende ishte pushtuar nga Perandoria Osmane, por në këtë mënyrë të nxitej populli për të luftuar kundër pushtuesve. Angjelina pranoi ftesën dhe së bashku me dy djemtë dhe me arkmortin me lipsanet e bashkëshortit Stefani III Brankoviç, nga Stiria shkoi në Vjenë dhe nga aty me anije lundruan në Danub për në Buda dhe në shkurt të vitit 1486 arrijtën në distretin e Srem-it të Vojvodinës, asokohe në zotërim të mbretërisë Hungareze. Në Srem u sistemuan në kështjellën e qytezës Kupin, aktualisht Kupinovo, në një ishull të lumit Sava. Aty Angjelina ndërtoi një kishë të vogël, të cilën banorët vendas e quajnë Kisha e Shen Angjelinës.
Angjelina, tashmë murgeshë, ndërtoi kishën e Shën Luka Apostolo dhe aty vendosi arkmortin me lipsanet e Stefanit III, që u bë objekt i peligrinazheve nga besimtarët ortodoksë hungarezë, vllahë, serbë, sllovenë dhe bosnjakë. Një vit më pas ndërtoi manastirin e Obed dhe manastirin e Sretenje ku shërbeu murgeshë. [Slobodan Mileusnić, (2000). Santi Serbi. Novi Sad: Prometeo. p 123-125].
Kur arriti në Srem, Gjergj Brankoviçi, abdikoi titullin dhespot dhe u shugurua murg dhe sipas rregullave manastiriale mori emrin Maksim. Në vendin e tij, titulli dhespot i Serbisë i kaloi Johanit, djali i dytë. Në një kronikë të Bosnjës, dëshmohet një betejë e madhe kundër Perandorisë Osmane, betejë e udhëhequr nga djali i Angjelinës, dhespoti Johan, i cilit theksohet si ushtarak i aftë dhe strateg lufte.
Më 10 dhjetor 1502, dhespoti Johan Brankovič vdiq dhe e varrosën në kishën e Shën Luka pranë të atit Stefani III Brankoviç. Pas vdekjes të Johanit, titullin dhespot e mori Ivani, nga familja e vjetër fisnike kroate Berislavić. Në këtë situatë, Angjelina dhe murgu Maksim humbën të drejtat e pronësisë, që i ishin njohur me kusht nga mbreti Mattia Korvino, andaj u detyruan të braktisin Hungarinë dhe shkuan në Vllahi, të ftuar nga e bija Milica dhe dhëndërri Duka Negoya i Vllahisë, ku qëndruan 7 vite dhe ku u impenjua në organizimin e kishës ortodokse.
Litografi e Manastirit në Krušedol, realizuar në vitin 1775 nga Zaharija Orfelin.
Në kuadratet në katër këndet janë Shen Stefani III, Shen Johani, Shen Maksimi dhe Shen Angjelina.
Në vitin 1509, me ndihmën e nipit Jakšič Nagoya, Angjelina dhe Maksimi u vendosën në trevën e Sirmia mbi malin Fruška Gora në Vojvodinë, ku ndërtuan manastirin e Krušcedol. Në vitin 1512, në këtë manastir u varrosën lipsanet e Stefanit III Brankovič dhe të Johanit, të cilët ishin shpallur shenjtorë nga kisha ortodokse.
Në këtë manastir, u varros dhe djali mitropoliti Maksim, i cili vdiq në vitin 1516 dhe pak vite më pas u shpall shenjëtorë nga kisha ortodokse. Manastiri i Krušcedol është një santuar i rëndësishëm dedikuar të Lumturës Virgjëresha Maria. Manastiri quhet “Fari Shpirtëror” i ortodoksisë. [Spremic Momcilo, 2005. Ascesa interrotta: terre serbe nel tardo Medioevo. Belgrado: Istituto per i libri di testo e gli ausili didattici. p. 335.4]
Angjelina Arianiti shpalosi vlera të rralla si bashkëshorte, si nënë e përkushtuar, si murgeshë dhe humaniste, duke ia dedikuar jetën të varfërve, ajo ishte modeli i klerikes dhe i gruas së shquar, që falë virtyteve, guximit dhe qëndresës gjatë gjithë jetës, krijoi imazhin e shenjtores, e vlerësuar dhe e nderuar nga hungarezët, vllahët, austriakët, serbët, sllovenët, italianët të cilët gjumjëzohen dhe luten para Shenjtërisë së saj.

Related Images: