Nji Kongres i tretë, me shqyrtue problemet e gjuhës letrare kombëtare
Deklaratë e gjuhëtarëve të Shkodrës (1995)
Gjithmonë nji hap para Shkodra, edhe n’diskutim ma liberal, tuj i pranu të tjerët edhe pse janë ndryshe, në emën të kombit e të përparimit… e mandej me kilometera mbrapa se e luftojnë, e shkelin me kambë, i thërrasin edhe malokë…
Kjo deklaratë i ka mbushë 30 vjet!!
Valbona Quku Lishi, 5 gusht 2025
Gjuhëtarët e Shkodrës, mbasi diskutuen lirshëm e pá asnji paragjykim në nji tryezë të rrumbullaktë problemet e drejtshkrimit të gjuhës shqipe si edhe të gjuhës letrare kombëtare “të njësuar” të vendosun në Kongresin e Drejtshkrimit të mbajtun në Tiranë me 1972, bâjnë këtë deklaratë:
Përpjekjet për ruejtjen dhe zhvillimin e gjuhës shqipe, për nji alfabet të përbashkët dhe për nji gjuhë shqipe sá mâ të njehsueme kanë qenë tiparet e përgjithshme të zhvillimit të gjuhës sonë amtare.
Kto përpjekje u prinë gjithnji gjatë shekujve nga rrymat mâ pozitive të kohës, të cilat, në kushte mjaft të vështira, dijtën jo vetëm t’orientoheshin drejtë në rrethanat e krijueme, por edhe të nxjerrin përfitime konkrete për të mirën e vendit. Jemi në vazhdën e asaj fryme patriotike që shprehet te Buzuku me fjalët “në së dashunit se botës sanë”, dhe te Bardhi, që ankohet për gjuhën shqipe që “po bdarete e po bastardhohetë”.
Përpjekjet e autorëvet gegë për mbrojtjen dhe lavrimin e gjuhës amtare, për ta ngrejtun atë në shkallën e nji gjuhe letrare të përbashkët, nuk reshtën asnjiherë që nga Bogdani e deri te Komisia Letrare e Shkodrës e vjetit 1917.
Autorët shkodranë, tue shkrue diftongjet ue, ie, ye, si edhe grupet mb, nd, ng, ngi dhe veçanërisht zanoren ë, dhanë shembullin e parë të nji tolerance në dobí t’afrimit të dy dialekteve – bazë të shqipes, gegënishtes letrare dhe toskënishtes letrare. Ndër kto përpjekje shkëlqejnë emnat e nderuem të shkodranve si: Pashko Vasa, Gjergj Fishta, Ndré Mjeda, Luigi Gurakuqi dhe sa e sa burrave tjerë, të cilët ecën me durim në rrugën e gjatë të lavrimit të gjuhës sonë amtare.
Gjatë ksaj periudhe u shkrue edhe toskënishtja letrare, që përfaqsohet nga emna të nderuem si Kristoforidhi, Naim e Sami Frashëri, Fan S. Noli, Faik Konica, Andon Zako Çajupi, Asdreni. Krahas me atë u shkrue edhe gegënishtja letrare me autorë po aq të nderuem si Kristoforidhi, Fishta, Mjeda, Koliqi, Migjeni, Camaj. Dy dialektet jetuen pranë e pranë, tue plotsue njeni-tjetrin dhe tue përfaqsue denjësisht shpirtin kombëtar me veçoritë krahinore. Plotësojnë njeni-tjetrin “i âmbli Naim” dhe “i serti” Fishtë; tingëllojne si dy akorde të nji melodie vargjet e Mjedës pranë atyne të Poradecit; shpaloset psikologjia e shkodranit te novelat e tregimet e Koliqit prane mendësisë së pogradecarit te rrëfenjat e Mitrush Kutelit.
Në kto kushte lulëzoi nji letërsí e vërtetë, e shumëllojshme, dhe që shprehte nji mesazh sa të larmishëm aq edhe kompleks. Dialektet nuk penguen aspak lulëzimin e saj.
Kjo letërsí nuk ishte partizane. Me marrjen e pushtetit nga komunistet nën “udhëheqjen e Partise”, nis “politika gjuhësore” e komunistëve shqiptarë, në bazë të së cilës nuk qe atdheu, por ideologjia marksiste – leniniste. Ktu zunë fill të gjitha të këqiat.
Pasqyrë e qartë e ksaj mendësie dhe ksaj politike qe sesioni i dytë shkencor mbajte në Tiranë në vjetin 1952, kushtue problemeve të gjuhës letrare kombëtare. Simbas, Dh. Shuteriqit, që mbajti raportin kryesor, “…kemi avantazhe të mëdha, që të punojme për çështjen e gjuhës sonë kombëtare, sepse jetojmë n’epokën e socializmit triumfonjës, sepse shkojmë edhe ne vetë drejt socializmit, nën udhëheqjen e urtë të Partisë sonë e të shokut tonë te dashur Enver Hoxha, sepse shoku Stalin formuloi në mënyrë përfundimtare teorinë materialiste të gjuhës…”. Komenti âsht i tepërt.
Mâ vonë u vazhduen përpjekjet për shpejtimin e njesimit të gjuhës letrare kombëtare shqipe, që u konkretizuen me Kongresin e Drejtshkrimit në vjetin 1972.
Ndërsa në parim përpjekja për njësimin e e gjuhës shqipe në çdo kohë ka qenë e do të mbesë dukuní pozitive që i shërben çeshtjes kombëtare, mënyra qysh âsht veprue për ta arrijtë këtë njësim nuk ka qenë e drejtë.
Në Kongresin e vjetit 1972, problemet e drejtshkrimit qëllimisht u ngatrruen me njësimin e gjuhës letrare kombëtare. Ndërsa konvergjenca për njësimin e drejtshkrimit pat fillue për së mbari të Komisia Letrare e Shkodrës, çâshtja e njesimit të gjuhës ishte komplekse dhe nuk mund të zgjidhej me nji të rame të sëpatës.
Ende në vjetin 1972, mungojshin studimet e plota përgatitore, mbi të cilat do të vendosej mbi ecurinë e mâtejshme të njësimit. Çorientuese në këtë drejtim ishin ideologjia marksiste-leniniste që frymëzonte “politikën gjuhësore” të Partisë” dhe “urdhërat nga lart”.
Që Kongresi i Drejtshkrimit vendosi në bazën e gjuhës letrare të njesueme toskënishten, kjo nuk përbân delikt, mbasi toskënishtja âsht dialekt i shqipes. Delikti i ktij Kongresi qe ndalimi i plotë i gegënishtes letrare. Nji skomunikim i tillë qe jo vetëm i gabuem, por edhe antikombëtar. Koha dëshmonte se gegënishtja vazhdonte të lulëzonte tue i rezistue trysnisë që ushtrohej mbi të. Pikërisht në ketë kohë u përkthyen gegënisht dy kryevepra të letërsisë botnore, lliada e Homerit dhe Komedia hyjnore e Dantes. Ashtu si nuk mund të konceptohen përkthimet artistike të Nolit në gegënishte, ashtu âsht vështirë t’arrihet nji përkthim i denjë i lliadës në toskënishte. Konsiderata të këtilla ligjërojnë të drejtën e bashkëjetesës së dy dialekteve në fushën e krijimtarisë letrare.
Gjuhëtarët shkodranë kuptojnë drejtë zhvillimet demokratike të kohës, ata nuk janë as arkaikë as të ngurtë. Me tolerancën kulturore që i karakterizon qysh motit, ata shprehin mendimin se në t’ardhmen duhet të thirret nji Kongres i tretë, për me shqyrtue problemet e gjuhës letrare kombëtare këto pika themelore:
a)Gjuha letrare “e njesuar” duhet të rishikohet. Fjala âsht me realizue këte njësim, për me e ba të pranueshëm për të gjithë. Kjo gjuhë standarte të jetë gjuha zyrtare e administratës, e shkolles, e shtypit, e radios.
b) Krahas të shkruhet gegënishtja letrare. Të jetë kjo nji koiné gegënishte me rregulla të përcaktueme. Kjo gegënishte të ketë si bazë veprën Ortografí e gjuhës shqipe, botue në Prishtinë me 1964, tue u konkretizue në dy drejtime kryesore: me botimin e veprave t’autorëvet madhorë gegë si: Fishta, Mjeda, Koliqi, Migjeni, Camaj etj., dhe me futjen e detyrueshme të ktyne vepravet në programet mësimore të shkollave.
c) E ardhmja e letrarishtes shqipe t’i lêhet momentit të favorshëm historik, caktue nga pesha artistike dhe nga vlera shkencore e botimeve, dhe mbasi të jenë sigurue mjetet kryesore gjuhësore për këtë punë, ashtu si i rreshtoi Çabej në diskutimin e tij të vjetit 1952: Lexicon i gjithëmbarshëm i shqipes, monografí të dialekteve kryesore n’atdhé dhe në diasporë, fjalor etymologjik, atlas gjuhësor, historí e gjuhës shqipe, gramatikë historike e shqipes, fjalor gjeografik i toponimeve, etj. Ndërkaq të vazhdohet me afrue gegënishten me toskënishten aty ku âsht e mundëshme, simbas parimit të paralelizmes së formavet gjuhësore.