Ndërgjegja
tregim nga Astrit Delvina
Rahman Mjeraku qëndroi në mes të udhës. Iu kujtua se kishte harruar çadrën në pijetore të Bimit. Po vesonte një shi i imtë. Dielli kishte perënduar. Ai u kthye dhe kur arriti në pijetore, pa me kënaqësi që çadra ishte akoma varur pas karriges ku ishte ulur. E mori dhe sakaq doli jashtë. Pas një ditë punë të lodhshme në guroret e Malit, atij ia kishte ënda të hidhte nja dy gota, megjithëse ishte i varfër, i këputur, si i thonë fjalës me një qerre fëmijë, atij prapseprap shpirti ia kërkonte pak raki ose ujë të tërbuar që të qetëson dhe të fashit mendimet e zymta. Por sot është trokë, s’kishte asnjë dyshkë në xhep.
Gruaja dhe fëmijët e prisnin në shtëpi që ai t’u çonte diçka për të ngrënë. Nuk i bënte zemra të kthehej në shtëpi. E ç’të vente kot. Gruan e kishte sëmurë, prekje në mushkëri, fëmijët ishin zbathur se me ato pak para që ai nxirrte nga puna e tij nuk ishte në gjendje të përballonte nevojat e shumta. Po ecte i mërzitur nën shtyllat elektrike. Drita e tyre ia hidhte hijen herë përpara, herë prapa. Sapo kalonte një shtyllë, drita e llampës ia përflakte hijen përpara. Në fillim ajo ish e shkurtër, gati sa nuk e shkelte me këmbë, pastaj ajo zgjatej më shumë, sa më tepër ai i largohej burimit të dritës dhe kur i afrohej shtyllës tjetër hija përpara zbehej dhe një tjetër hije i dilte nga prapa më e trashë dhe më e zezë. Herë e ndiqte ai hijen e tij, herë e ndiqte ajo dhe vinte një kohë kur ajo përqendrohej e tëra nën këmbë, sapo arrinte nën llampën elektrike. Sa e shëmtuar dukej hija e tij! Hija është një karikaturë e vërtetë që e vizaton loja e dritës. Hija duket sikur zbulon ato që nuk i sheh në trupin e gjallë. Ai e urrente hijen e tij dhe tani kishte filluar të urrente edhe fytyrën e zbehtë e të dobësuar, rrudha-rrudha e gropa-gropa, e gërmadhosur nga veprimi i vazhdueshëm dhe i pamëshirshëm i mizerjes. I mjeri ai që kishte guximin e jetonte. Gruaja e qortonte kur merrte vesh se ai kishte hedhur nja dy gota.
-Fëmijët i ke të zhveshur e të pangrënë. Si të pihet ajo raki e shkretë, more lumëmadh?!
Dhe ai i thoshte:
-Ja, sonte bukën time hajeni ju. Unë nuk dua, vetëm e vetëm se unë pa dy gota nuk ia bëj shkrap, s’jam në gjendje as për punë e as per asgjë, kuptove?!
Deri diku ishte arritur një marrëveshje e pashkruar në këtë drejtim, se në fund të fundit dy gota nuk ngrinin kandar, me paratë e atyre dy gotave nuk do të zgjidhnin problemet ekonomike, as do të pasuroheshin, as do të varfëroheshin me shumë, përkundrazi do t’i priteshin fare krahët për punë. Me ato dy të shkreta ai sikur ngjallej dhe e bënin shumë të aftë e të fortë për punë. Rahmani kishte ftohtë. Shiu i imët, akull i ftohtë, i depërtonte përmes një mushamaje të zezë të e vjetër gjer në setrën e arnuar nga të katër qoshet. Dridhërima i përshkonin trupin dhe ai shpejtoi hapat duke kopsitur kopsën e fundit të mushamasë pranë gushës. Po dhe kjo kopsë e bekuar nuk mbante, shkopsitej prap se brima ishte zmadhuar dhe duhej ngushtuar duke i qepur anët.
Befas duke kapërcyer një vijë uji, i ndeshi këmba në diçka të butë. U ul. Një portofol. E mori menjëherë dhe pa anash. Asnjeri. E hapi nën dritën e llampës poshtë së cilës kishte arritur me vrap dhe pa midis letrave të bardha një tufë të hollë napolonash. I numëroi duardridhur.
-Plotë dhjetë copë “Tombola” – tha dhe u kthye mbrapa. Do të hidhte dy gota me gejf të madh dhe pastaj me duart plot do të shkonte gërmadhës. Ç’kënaqësi! Ç’fat! Fatkeqësi për atë që i humbi. Po ç’ti bësh, nuk i kishte risk. Mbase ai që i kishte humbur, do të ishte ndonjë barkmadh me para plot dhe humbja e atyre dhjetë kartmonedhave nuk do t’i bënte ndonjë përshtypje. Pse të mendonte për këto gjëra?!
I gëzuar dhe i gjallëruar hyri në pijetore.
***
Një pijetore me tavan të ulët, njëfarë rostiçerie ku Bim Musafi shkëlqente në mjeshtërinë e tij si kuzhinier i përsosur.
Mezet e tij ishin me nam. Lokali ishte i gjerë, me dy kolona çimentoje në mes që e ndanin pijetoren në dy pjesë.
Rahmani hodhi sytë rreth e rrotull për të gjetur një vend bosh. Andej nga fundi u ngrit një plak dhe Rahmani u drejtua atje. U ul në të vetmen karrige që kishte mbetur se të tjerat i kishin marrë një grup personash që ishin grumbulluar rreth tryezës dhe po pinin duke biseduar me zë të lartë.
-Ç’dëshironi? – e pyeti kamarieri, një çunak që nuk kishte mbushur të tëtëmbëdhjetat
-Një dopio raki dhe një meze dopio gjeldeti. Rahmani psherëtiu. Sa mirë, ngrohtë! Rakia po i vinte se ajo do ta ngrohte dhe përbrenda. Midis dy zjarresh, – mendoi, por ama këto ishin zjarre të lezetshme. Ku ta gjente ta kalonte jetën kështu, midis dy ngrohtësive që të kënaqin trupin e shpirtin bashkë!
Pranë tryezës së tij rrinin tre vetë, rreth një tavoline të madhe, më e madhja e të gjithave në atë lokal. Rrahmani i krahasoi me sy përmasat e tyre dhe mendoi se do të ishte më mirë që rreth asaj tavoline të madhe të ulej ai grupi i pijanecëve që bisedonin me zë të lartë, në vend që të grumbulloheshin rreth tryezës së tyre të vogël e bërë për katër vetë dhe jo sa për dhjetë sa ishin ata. Kështu ndodhte dhe në jetë, – mendoi Rahmani.
Disa kanë aq sa nuk u duhet, të tjerë nuk kanë as gjysmën e asaj që u nevojitet e të tjerë s’kanë asgjë, kanë vetëm shpirtin të copëtuar.
-Urnoni!
Kamarieri i vuri përpara rakinë e mezenë në porcion të dyfishtë.
Filloi të pinte dhe ndjehej aq i gëzuar dhe i kënaqur, sa kurrë ndonjëherë në jetën e tij. Pinte dhe herë pas here shikonte nga ata të tre, që ishin ulur rreth tavolinës që ndodhej tre hapa larg së tijës. Njeri nga ata dukej i mërzitur. Pinte e psherëtinte dhe të tjerët seç thoshin me zë të ulët duke hedhur herë pas herë një vështrim drejt Rahmanit. Në shikimet e tyre Rahmanit iu bë sikur dalloi një si qortim të gërshetuar me një farë zilie duke parë ndofta mezen prej gjeldeti dhe fytyrën e kënaqur të Rahmanit që nuk shkonte fare, në një kohë kur shoku i tyre ishte i pikëlluar.
Çfarë t’i ketë ndodhur vallë? Ndonjë vdekje? E ka lënë gruaja? Jo, s’ishte e mundur, – mendoi ai, – ndryshe e shoqja do ta kishte braktisur edhe atë. Po në fund të fundit ai nuk pinte shumë. Vetëm dyshka të shkreta, që i jepnin fuqi dhe vullnet për punë. Ai i thoshte shpesh gruas:
-Një Rahman me dy gota vlen 100 herë më shumë se një Rahman esëll. Vallahi, pa dy gota raki s’më bëhet të punoj, nuk ia bej dot shkrap në asnjë punë. Ti t’u ndezësh një qiri dy gotave që pi unë! More vesh?
Dhe ajo u mësua dhe u bind më së fundi se deri diku ai kishte të drejtë, se me të vërtetë Rahmani me dy gota bëhej çakërqejf e më i dashur dhe punonte me gjithë shpirt.
Kurrë ndonjëherë ai nuk ishte dehur e bërë xurxull dhe për këtë gruaja çuditej se si ishte e mundur që ai të mos e shtonte dozën e rakisë si gjithë të tjerët që fillojnë me një gotë e mbarojnë me dy kile raki. Joooo, Rahmani nuk ishte alkoolist e sarhosh. Hallall i qofshin ato dy gota. Janë të rallë njerëzit që pijnë si ai. Një shok plak më i ditur se ai, që kishte mbaruar gjimnazin e Tiranës dhe që kishte fituar
një kulturë, sidomos shumë të thelluar në fushën e alkoologjisë, që i njihte të gjitha pijet në botë së bashku me efektet e tyre po aq mirë siç i njeh dhe i droguari drogat që përdor, kishte thënë se, indianët (Hindët) e Indisë përdornin një shprehje të bukur lidhur me sasinë që duhet të pijë çdonjeri me dy para mend në kokë. Ja shprehja:
“Gota e parë të bën engjëll, me gotën e dytë je çakërqejf, gota e tretë të kthen në shtazë!” Rahmani s’e kishte pirë kurrë gotën e tretë dhe, prite Zot, as që kishte ndërmend ta pinte. Edhe ajo i duhej ati varfanjaku me një qerre fëmijë.
-Po ta pi, – i tha një ditë shokut, – do ta pi!
Ishte i vetmi në ndërtimin e lojërave të fjalëve. Ai luante me fjalët, por jo me jetën e tij dhe të familjes. Më mirë të luante ai me fjalët sesa fjalët me të. “Sa të mbaroj këtë duhet të shkoj, – tha me vete.” Do blinte ca ushqime dhe drejt e në shtëpi. Ndjeu si një therje në zemër, në çastin kur po kafshonte me uri kofshën e gjelit. Nuk hante dhe fëmijët e gruaja e sëmurë prisnin atë.
Gati sa nuk i ngeci në fyt. Ktheu përsëri një gllënjkë të fortë raki dhe një ngrohtësi iu përhap në gjoks. Mendoi gruan që ishte e sëmurë. Më parë ajo punonte si shërbëtore nëpër shtëpi të ndryshme bejlerësh, lante, pastronte dhomat dhe një ditë, kur puthi një çun të vogël të beut, zonja e pa dhe i tha:
-Nuk di të këndosh ti?
-Jo, – i tha ajo.
-Tjetër herë mos ma puth djalkën me ato buzë të fëlliqura, as ti, as kushdo qoftë. Këto që të thashë i ke të shkruara këtu, -dhe i tregoi ca shkronja mbi këmishën e bardhë të fëmijës, që urdhëronin: “Mos më puth!” Pale kur morën vesh se ishte e prekur, asnjë nuk e pranonte më në punë, me frikë se mos u ngjiste fëmijëve veremin. “Mos e puth me ato buzë të fëlliqura!” Sa e poshtër, – mendoi Rahmani dhe iu kujtua një shok tjetër që i thoshte: “Të mirat e kësaj bote nuk të vijnë vetë në dorë, duhet luftuar për t’i shtënë në dorë”. Ai kishte lexuar disa nga ata njerëzit e ditur, që shkruanin për çlirimin dhe të drejtat e punëtorëve në të gjithë botën.
Që atëhere Rahmani me ato pesë klasë fillore lexonte ndonjë libër që bënte fjalë për revolucionin, për përmbysjen e borgjezisë, për mënyrën e pushtetit nga klasa punëtore, për…
Befas ai u drodh. Dëgjoi i tronditur fjalët:
-Po ku të humbi more, Lutfi?
-Portofoli? Ku ta di unë? Ta marrë dreqi! I kisha thënë njëmijë here gruas të ma qepte atë astarin e xhepit të grisur.
Andej do të më ketë rënë.
Rahmani tani u ndje si i gozhduar në vend. Tani as që mendonte të ikte. Një forcë e çuditshme e mbante të mbërthyer pas karriges dhe një valë e fortë shqetësimi i pushtoi të gjithë trupin. Ajo pyetje e tmerrshme “Po ku të humbi, more Lutfi?” e dërrmoi. Asaj pyetjeje duhej t’i përgjigjej ai. Tani i zoti i parave të humbura qëndronte i pikëlluar tri hapa larg tij. Gëzimi u zhduk nga fytyra e Rahmanit. Do të ishte më mirë sikur të mos kishte ardhur fare ose të mos e kishte takuar atë, siç i thoshin – atë Lutfiun.
Tani nuk mund ta lehtësonte ndërgjegjen duke thënë: “Qe risku im!”, në një kohë, kur i zoti i parave gëndronte përballë tij pa e ditur se ai që pinte i vetmuar kishte gjetur portofolin. Ç’duhej të bënte? T’ia kthente paratë? Po ai? Po fëmijët që e prisnin? Po rakia që kishte pirë? I mërzitur në kulm, në luftë të ashpër me vetveten, porositi edhe një dopio tjetër. “Gota e dytë” e indianëve – ishallah më bën çakërqejf.
Filloi të pijë dopion e dytë dhe të lëpijë kockat e gjelit duke përpjekur buzët. Ndjeu nxehtësi dhe vuri dorën të zbërthejë kopsën e setrës pranë gushës, por ajo ishte e zbërthyer vetë prej kohësh dhe një ai zbërtheu dy kopsa të tjera me poshtë. Vështroi nga tryeza afër. Lutfiu rrinte gjithmonë i pikëlluar dhe si mbaroi gotën shokët i porositën një të dytë. Donte të mbyste hidhërimin. Por ai e dinte se ka disa dëshpërime në jetë që nuk i fashit as alkooli më i fortë dhe tronditjet e thella. Stuhitë shpirtërore të njeriut janë në gjendje që ta kthejnë esëll dhe sarhoshin më të shfrenuar.
Hidhërimet e thella të nxjerrin rakinë, ndërsa rakia nuk është në gjendje të nxjerrë hidhërimet e thella. Këtë gjë Lutfiu po e provonte në vetvete, por prapseprap pinte ashtu kot, mekanikisht, sa për të bërë diçka.
Ora po shkonte 9 e mbrëmjes. Pas pak ata të dy u ngritën dhe thanë:
-Epo, të shkojmë Lutfi.
-Jo, do të rri dhe pak, – tha ai, – Ju shkoni, ju faleminderit shumë.
Ata u përshëndetën dhe dolën duke mos kthyer më kokën prapa. Lutfiu mbeti vetëm, i pikëlluar. Rahmani ishte vetë me ndërgjegje të shqetësuar. Dy tronditje të ndryshme nga njëra-tjetra.
Dy punëtorë hallemëdhenj. Njeri kishte humbur paratë, tjetri ia kishte gjetur. Befas Rahmani u ngrit nga vendi i tij duke marrë me vete gotën dhe pjatën e mezeve dhe u ul në tryezën e tij.
-Më falni, – i tha Lutfiut, – më lejoni të rri me ju. Pak më parë dëgjova sikur ju kishte humbur diçka dhe mendova të pijmë nga një gotë bashkë.
-Faleminderit, – u përgjegj Lutfiu, duke e vështruar me një mënyrë jo të zakonshme, si për të zbuluar në qëndrimin e këtij miku të paftuar gradën e dehjes. Dhe i tregoi sesi kishte humbur një kuletë me dhjetë napolona që i kishte marrë duke shitur disa xhevahire që ia kishte lënë e ëma trashëgim. Dhe gati sa nuk qante.
-Kamarier, dy dopio të tjera me meze!
-Jo, mos shpenzo, është e tepërt. Unë jam për të vrarë veten dhe rri këtu e pi, e ndërsa pi familja më pret. Kam pesë fëmijë dhe gruan.
Pesë fëmijë, – mendoi Rahmani, – aq sa kam dhe unë, por unë kam 10 napolonat e tij më shumë dhe po e qeras me paratë e tij.
E ndjeu veten për një çast të ulët, burracak, egoist, që nuk kishte guxim t’i thoshte: “Merri vëlla, ja ku i ke, i ke paratë e tua, i gjeta unë!”
Po kështu është – 5 fëmijë. Pesë kërkesa të përditshme, pesë lodhje, pesë vrasje ndërgjegjeje, pesë vuajtje.
Lutfiu psherëtiu thellë dhe piu një gllënjkë.
-Mos u mërzit, çdo gjë do të rregullohet. Rahmani i tha këto fjalë sikur fliste me vetveten. Iu duk sikur buzët e tij nuk lëviznin, por fjalët ishin ngjitur gjer të goja si të shtyra nga një fuqi e brendshme që i vorbullonte në kraharor me zë të lartë.
Grupi i pijanecëve vazhdonte të pinte dhe të bisedonte.
-Eks! – bërtiti njeri nga ata, një trashaluq plot dhjamë e budallallëk dhe e thau gotën menjëherë. Të tjerët e pësuan dhe gotat e rakisë u mbushën përsëri.
-Njeriu sa rron, tha një tjetër, – zbraz kupa dhe puth çupa, ke shekuj të flesh në qetësi… Këto vargje janë të Khajamit, – shpjegoi ai, një thatuq, i hollë e i gjatë, me flokë të verdha që i mbulonin veshët dhe gjysmën e ballit. Dukej si një intelektual i dështuar.
Rahmani i dëgjonte me një lloj neverie të përzier me kureshtje. Kanë dhe punë, – mendonte, apo s’kanë edhe pijnë? Ndofta i vjedhin! Po kush nuk i vidhte, shteti ishte një organizatë vjedhësish që ia mbulonin të palarat njëri-tjetrit.
Vjedhja ishte e mbrojtur tërthorazi nga ligjet që vetë ata i kishin bërë dhe këto ligje dënonin me ashpërsi atë që vidhte pak e që s’ishte në tarafin e tyre. Po pse, të gjithë do t’i lemë ne të vjedhin? Po neve ç’na mbetet?
Rahmani buzëqeshi hidhur. Lutfiu rrinte i menduar dhe shikonte poshtë dyshemenë e shtruar me çimento, sikur kërkonte ndonjë skutë ku ta fshihte vështrimin e tij që ishte lodhur së pari skenat e jetës.
-Mos shiko poshtë! – e këshilloi Rahmani, – Gjyshja më thoshte se ata që shikojnë poshtë i ndjellin vetes fatkeqësi dhe se armiku të shikon nga poshtë.
-Armiku im është jeta, – tha Lutfiu, – ndaj dhe unë e shikoj nga këmbët. Koka e jetës time, e jetës tënde, ngrihet lart dhe humbet midis reve të zeza. I mjeri vështron gjithmonë poshtë.
-Mos u mërzit vëlla, – i tha, foli si me lutje dhe si t’i kërkonte të falur Rahmani. -Duhet parë edhe lart, prapa reve të zeza shkëlqejnë miliona yje. Çdo yll është një shpresë.
-Çdo shpresë është një yll i largët, – u përgjigj ngadalë Lutfiu, duke i theksuar rrokjet, si t’i numëronte ato një nga një.
I kthyen përsëri gotat. Rahmanit po i vinte koka vërdallë.
“Kalova kufirin, – mendoi.” Tani ai ndjehej si më i qetë, më i lehtësuar. Një dëshirë e zjarrtë i lindi në zemër, dëshira e papërmbajtur për të bërë mirë, për të mos menduar për vete, por për të tjerët. E kishte kapur euforia alkooliste e disa pijanecëve, të cilëve alkooli iu nxjerr në shesh mirësinë e fshehur thellë që hallet e jetës nuk e lënë të lulëzojë haptas, në dritën e diellit. Alkooli nxjerr nga njeriu mirësinë e fshehur ashtu edhe ligësinë e maskuar.
-Vëlla! – i tha, kuptohet, duke i rrahur supet, – Çohu, u bë vonë!
Pagoi dhe në rrugë i tha shokut:
-Merri këto para. Sot dikush më pagoi një borxh të vjetër.
Në kohën kur nuk e priste dhe bash në çastin kur ishte në pikë të hallit, nxorri 5 napolona dhe ia ngjeshi në pëllëmbë të dorës.
-Ç’bën kështu? Ti mjaft u shpenzove duke më qerasur.
Kjo është e tepërt. Lutfiu i shprehu këto me një ton habie përzier me mosbesim.
-Jo është e tepërt, pom është e mangët, – murmuriti Rahmani, sikur ato fjale ia drejtonte vetes, – Merri. Kur t’i kesh, m’i jep, ose mos m’i jep fare. Dhe duke parë që ai kishte mbetur si i ngrirë, me paratë që i mbante akoma në dorë dhe që i dukeshin se nuk ishin të vërteta, shtoi:
-Mos mendon se jam i dehur e kur të më dalë rakia do të pendohem. Jo, tani jam esëll më shumë se kur nuk pi asnjë gotë, ndaj merri, shok e vëlla. T’i jap me gjithë zemër. Po të kisha më shumë dhe po të mos kisha… – donte të thoshte nevojë, por fjalët i ngecën në grykë – shkurt, merri.
Lutfiu, si në ëndërri futi napolonat në xhep dhe e përqafoi.
-Këtë që më bëre ti sonte nuk do ta harroj kurrë. Të jam borxhli tërë jetën time.
Rahmani e ndjeu veten të lehtësuar kur Lutfiu futi lekët në xhep. Shpirti i tij ishte i shkarkuar nga gjysma e peshës së atyre parave që i rëndonin dhe i ndrydhnin zemrën.
U ndanë bash nën shtyllën elektrike, si dy miq të ngushtë.
Lutfiu mori nga e djathta. “Paska njerëz te mirë kjo botë, mund të shfaqen aty dhe kur nuk e pret!” – pëshpëriti dhe vetvetiu vështrimi i tij përshkoi tejembanë qiellin. Midis disa shtëllungave resh të zeza, shkëlqenin yjet.
Marrë nga Libri me tregime “Dhe e bukura nuk u zgjua” – (faqe 52-60) – Plejad 2007