Merita Sokoli, zëri i shuar nga diktatura
nga Luljeta Progni
Para se diktatura t’ia ndërpriste hovin, Merita Sokoli ishte një nga zërat më premtues të artit shqiptar. Ajo nisi të këndonte në skenë kur ishte vetëm 14 vjeçe dhe, brenda pak vitesh, u shfaq në Tiranë e Korçë, u formua në Romë dhe u bë pjesë e Radio Tiranës e Teatrit Popullor. Por talenti i saj nuk do të kishte mundësi të zhvillohej gjatë. Në vitin 1947, jeta dhe karriera e saj u ndërprenë nga arrestimi, burgu dhe internimi.
Merita Sokoli këndonte e shoqëruar në piano nga muzikantët e njohur të kohës, Pjetër Dungu dhe Tonin Guraziu. Në vitin 1939, ajo nisi studimet në Itali, në Akademinë Kombëtare të Santa Cecilia-s në Romë, institucion ku kanë studiuar edhe emra të njohur të muzikës, si Beniamino Gigli, Maria Cherogiorgou-Sigara, Ennio Morricone, Franco Donatoni dhe Prenk Jakova.
Studimet i përfundoi në gusht të vitit 1944, nën drejtimin e pedagogut Ricardo Stracati. Pas kthimit nga Roma, po atë vit, Merita nisi të këndonte në Radio Tirana, së bashku me sopranot Tefta Tashko, Marie Kraja dhe Viktori Xhaçka.
Nga skena e këngës te filmi “Takim në Liqen”
Pas përvojës në radio, Merita u aktivizua edhe në Teatrin Popullor. Në vitin 1945, ajo u prit me dashamirësi nga artistë të mëdhenj, si Naim Frashëri, Lazër Filipi, Prokop Mima dhe Liza Vorfi.
Por Merita nuk ishte vetëm këngëtare. Ajo kishte provuar edhe aktrimin, duke interpretuar në filmin e parë shqiptar, “Takim në Liqen”, ku luante në rolin protagonist së bashku me Kristaq Antoniun. Filmi, i pari shqiptar me metrazh të shkurtër, u xhirua në Shkodër dhe në Manastirin e Shën Naumit, në Pogradec, në vitin 1942. Ai u shfaq vetëm një herë, në Itali.
Një fotografi nga sheshi i xhirimeve është sjellë si kontribut nga i biri i Merita Sokolit, Diti Tezha. Ai e ruan fotografinë e nënës së tij si një nga kujtimet më të rëndësishme dhe e konsideron atë aktoren e parë shqiptare.
Megjithatë, në një kohë kur karriera e saj sapo kishte nisur të merrte formë, jeta e Meritës do të përplasej me mekanizmin represiv të regjimit komunist.
Në maj të vitit 1947, Merita Sokoli dhe i fejuari i saj, Tika Tezha, u arrestuan, të akuzuar “për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”.
Një procesverbal që dëshmon represionin
Në procesverbalin e Sigurimit të Shtetit shkruhet:
“Merita Sokoli, e bija e Ramadanit dhe Qerimes, vjeç 23, lindur në Korçë dhe banuese në Tiranë, në lagjen Abdulla Bej, rruga Dajti, nr. 277, me profesion këngëtare, me arsim të lartë, ka kryer studimet në Romë. Gjatë kohës së okupacionit, nuk ka marrë pjesë në Ballin Kombëtar ose me Legalitetin.
Me shtetësi shqiptare, në gjendje ekonomike jo të mirë, nuk ka njeri të arratisur, ka të burgosur të fejuarin e saj, të burgosur ka edhe të vëllanë e saj, e padënuar ndonjëherë, e arrestuar në datën 16.05.1947.
Pasi iu këndua akuza e prokurorit, e pandehura u mor në pyetje: Merita Sokoli tha: “Akuzën që më bëhet, e pranoj pjesërisht. Unë nuk kam qenë në ndonjë lidhje me të misionit anglez. Nuk kam pasur lidhje me Nexhmide Tarakun”.
Mbi përgjigjen e prokurorit, e pandehura tha se: “Unë pranoj atë që kam bërë. Unë prej amerikanëve kam njoftë Thoma Stefene, me të nuk kam pasur lidhje. Kam shkuar dy herë te UNRA, për të marrë qiratë e shtëpive.
Procesverbalin nuk e pranoj, nuk është e vërtetë që unë të kem qenë spiune.”
E pandehura refuzoi t’u përgjigjej disa prej pyetjeve të kryetarit. Në fund, ajo pranoi vetëm një pjesë të akuzës: “Unë pranoj se kam folur kundër pushtetit popullor”.
Kjo ishte akuza e vetme që Merita Sokoli pranoi, kur u përball me represionin e Sigurimit të Shtetit në maj të vitit 1947. Megjithatë, edhe pse nuk pranoi akuzat e tjera, ajo u dënua me pesë vjet burg.
Në burgjet e diktaturës, Merita përjetoi tortura dhe vuajtje së bashku me gra të tjera të persekutuara nga regjimi, mes tyre Sabiha Kasimati, Rita Koçi, Musine Kokalari dhe Diti Biçaku.
Burgu, internimi dhe jeta nën frikë
Pas lirimit nga burgu, Merita Sokoli dhe bashkëshorti i saj, Tika Tezha, u internuan në Kavajë. Për familjen, dënimi nuk përfundoi me daljen e saj nga burgu. Dëbimet, internimet dhe frika do ta shoqëronin për vite me radhë.
“Tmerri i burgut, dëbimeve dhe internimeve e shoqëruan tërë jetën, së bashku me të shoqin dhe djalin e vetëm. Ajo jetoi në Kavajë, ku nderohej nga njerëzit e mirë të qytetit, deri në vitin 1993. Më pas emigroi në Amerikë me të birin dhe familjen e tij.
Nga bashkëjetesa 21-vjeçare me të, nuk më del nga mendja tronditja që pësonte sa herë dëgjonte zhurmën e një makine të ndaluar poshtë shtëpisë. Ajo zhurmë e bënte gjithmonë të rijetonte momentin e arrestimit”, rrëfen Dorieta Dhonato, familjare e Merita Sokolit.
Merita Sokoli Tezha ndërroi jetë më 4 nëntor 2007, e sëmurë nga kanceri i mushkërisë. Pak muaj para vdekjes, ajo u shpall “Qytetare Nderi e Kavajës”.
Një zë që nuk duhet harruar
“Merita ishte një talent i rrallë, një bilbil i lindur, një yll i artit shqiptar, por komunizmi nuk e la kurrë të shkëlqente. E shuajti që në hapat e parë, duke copëtuar jetën e saj dhe duke dëmtuar rëndë artin shqiptar”, rrëfen Dorieta Dhonato.
Historia e Merita Sokolit nuk është vetëm historia e një këngëtareje që u burgos dhe u internua. Është historia e një talenti të ndërprerë me dhunë, e një gruaje që u përpoq të ruante dinjitetin përballë një sistemi që ndëshkonte mendimin, lidhjet familjare dhe lirinë e shprehjes.
Zëri i saj u hesht për shumë vite, por nuk u zhduk. Ai mbetet në kujtesën e artit shqiptar dhe në dokumentet që dëshmojnë se sa shumë humbi kultura jonë nga represioni. Merita Sokoli nuk ishte thjesht një yll që u shua; ishte një yll që regjimi u përpoq ta shuante, por që historia nuk e la të harrohej.
Shënim: Materiali i mësipërm është bazuar në rrëfimin e Dori Dhonatos, familjare e Merita Sokolit, si dhe në dokumentet e Arkivit të Shtetit. (*Fotot janë punuar me IA Gemini, të cilët i falenderojmë për ndihmën.)