Letërsia shqipe s’duhet parë si mal me një majë të vetme, por si një varg majash…
nga Laureta Petoshati
Për deklaratën e poetes Mimoza Ahmeti lidhur me shkrimtarin Ismail Kadare: “Ismail Kadare nuk e meritonte plotësisht suksesin që ka marrë…”
Poetja Mimoza Ahmeti ka shprehur mendimin se “Ismail Kadare nuk e meritonte plotësisht suksesin që ka marrë…” Edhe pse kjo është një tezë e debatueshme, ajo hap një diskutim të rëndësishëm mbi mënyrën si është ndërtuar historia e letërsisë shqiptare dhe mbi raportin mes talentit, fatit historik dhe sistemit politik.
Unë e shoh këtë çështje në mënyrë më të gjerë: jo si mohim të Kadaresë, por si pyetje mbi pabarazinë e zërave letrarë. Në kohën kur arti ishte i lidhur ngushtë me ideologjinë, jo të gjithë shkrimtarët patën të njëjtën liri. Disa u promovuan, ndërsa të tjerë u detyruan të heshtnin, ose u vendosën në skajin më të ulët të hierarkisë letrare.
Shembulli i Mitrush Kutelit është domethënës: një shkrimtar i talentuar, por i përballur me kufizime, kritikë ideologjike dhe periudha heshtjeje që ndikuan në mos- praninë e tij në jetën letrare. Po kështu, Petro Marko përjetoi përndjekje, burgosje dhe margjinalizim, pavarësisht se ishte një nga zërat më të fortë të prozës shqiptare dhe i përkushtuar ndaj lirisë njerëzore.
Në këtë panoramë, Lasgush Poradeci mbetet një tjetër figurë që, megjithëse me vlerë të jashtëzakonshme poetike, nuk u vendos gjithmonë në qendër të vëmendjes kulturore që meritonte. Këto shembuj tregojnë se historia letrare nuk është vetëm histori talenti, por edhe histori kushtesh, censurash dhe zgjedhjesh institucionale.
Debati për rolin e shkrimtarit Ismail Kadare gjatë periudhës së diktaturës në Shqipëri është një nga më të ndërlikuarit në kulturën shqiptare, sepse nuk mund të reduktohet as në adhurim, as në nënvlerësim.
Një nga kritikat kryesore që i bëhet është se ai qëndroi brenda sistemit dhe u shfaq hapur si mbështetës i regjimit. Për këtë arsye disa e quajnë “shkrimtar i oborrit”, duke nënkuptuar se suksesi i tij u mundësua edhe nga fakti që ai u lejua të botohej, të përkthehej dhe të njihej, ndërkohë që shumë zëra të tjerë u censuruan, ose u ndëshkuan. Po ashtu, ngrihet pyetja morale: a mos duhej që një figurë e tillë të largohej dhe të fliste më fort kundër regjimit, sidomos në momentet e fundit të tij, kur Enver Hoxha kishte vdekur dhe Shqipëria ishte si anije pa busull?
Një tjetër argument kritik është se Kadare nuk u shndërrua në një figurë të rezistencës së hapur. Ai nuk ishte disident klasik në kuptimin e përplasjes direkte me pushtetin dhe kjo bën që disa të mendojnë se ndikimi i tij në ndryshimin politik ishte i kufizuar ose i tërthortë.
Por nga ana tjetër, është e rëndësishme të shihet edhe çfarë ndodhi realisht në kushtet e kohës. Kadare nuk ishte thjesht i lejuar nga sistemi, por ai nuk e përdori letërsinë si një formë të nënkuptuar rezistence.
Nëse bëjmë pyetjes thelbësore: “Çfarë bëri Kadare për lirinë e popullit të tij?”, përgjigjja nuk është e thjeshtë.
Ai nuk ishte një udhëheqës politik i lëvizjes për liri, as një figurë që e rrëzoi diktaturën me veprim të drejtpërdrejtë. Por ai as nuk i dha botës një pasqyrë të jetës nën një sistem represiv.
Nëse liria kuptohet vetëm si veprim politik i drejtpërdrejtë, atëherë roli i tij duket i kufizuar. Por nëse liria shihet edhe si ruajtje e mendimit, e imagjinatës dhe e dëshmisë artistike në një regjim që tentonte t’i kontrollonte të gjitha këto, atëherë kontributi i tij bëhet më kompleks dhe më i madh, por gjithsesi i debatueshëm.
Pra, Kadare nuk është figurë e pastër aspiratash për liri dhe demokraci, por as figurë e thjeshtë bashkëpunimi. Ai qëndron në një zonë gri historike, ku letërsia, frika, talenti dhe kompromisi ndërthuren në mënyrë të pashkëputur.
Në këtë kuptim, Kadare mund të shihet si një figurë që u bë simbol qendror i letërsisë shqiptare edhe për shkak të kontekstit historik dhe kulturor ku veproi. Kjo nuk e mohon vlerën e tij letrare, por e vendos atë brenda një sistemi ku jo të gjithë kishin të njëjtat mundësi.
Prandaj, ideja e disa majeve më duket më e drejtë: letërsia shqiptare nuk duhet parë si një mal me një majë të vetme, por si një varg majash, ku çdo autor i madh ka vendin e tij. Vetëm kështu mund të rikthejmë zërat e heshtur dhe të lexojmë më drejt historinë tonë letrare.
Marrë nga Muri i FB, Laureta Petoshati, 7 maj 2026