Lazër Radi: Ushtima që mundi Heshtjen – (Ese Jubilare në 110-vjetorin e lindjes)

Lazër Radi: Ushtima që mundi Heshtjen
(Ese Jubilare në 110-vjetorin e lindjes)

Në historinë e një kombi, ka individë që fati i përzgjedh për t’u bërë ura lidhëse mes epokave, qytetërimeve dhe dhimbjeve të mëdha. Dr. Lazër Radi (1916-1998) ishte padyshim një prej tyre. Sot, në 110-vjetorin e lindjes së tij, ne nuk nderojmë thjesht një jurist, një shkrimtar apo një dëshmitar të mbijetesës; ne nderojmë triumfin e njeriut mbi dehumanizimin dhe fitoren e dritës intelektuale mbi errësirën e diktaturës.
Jeta e Lazër Radit ishte një triptik gjeografik dhe shpirtëror që rrallëherë takohet në një biografi të vetme. Ajo nisi në Prizrenin e vjetër; thithi aromën e kulturës në Shkodrën e viteve ‘30, dhe kulmoi në Romën e dijes universitare në “La Sapienza”.

Dekada e Pjekurisë dhe Guximi Profetik (1935–1942)
Rrugëtimi i tij si intelektual nisi herët, që në vitin 1935, kur pena e tij filloi të hidhte bazat e një profili mendimtari të angazhuar në shtypin e kohës. Por ishte viti 1940, tashmë një intelektual i pjekur dhe student i Drejtësisë në Romë, do të shënonte aktin e tij të madh të guximit. Ai arriti të trondiste diplomacinë ballkanike me shkrimet e tij mbi irredentën shqiptare, duke shkruar se “Kosova ka me u bà shqiptare”. Kjo qartësi shkaktoi dridhje diplomatike deri në Ministrinë e Jashtme të Italisë, duke detyruar Ambasadorin e Jugosllavisë të protestonte zyrtarisht. Ky nuk ishte hapi i një fillestari, por i një mendjeje të kalitur që nuk trembej nga censura, as nga pushteti.
Kthimi në Atdhe në vitin 1942, si “Doktor i Shkencave Juridike”, shënoi ardhjen e një elite të re që synonte ta rreshtonte Shqipërinë krah Perëndimit. Për atë, vitet 1942–1944 mbetën “periudha ma e bukur e jetës sonë Kombtare”. Dr. Radi e cilësonte kështu këtë kohë sepse ishte çasti historik kur Kosova dhe Shqipëria ishin pothuajse të bashkuara. Ishte kjo ëndërr e bërë realitet që i dha krahë penës së tij, duke u kushtuar “me gjithë mish e shpirt” idesë së një shteti shqiptar etnik.

Ushtima e Sharrit dhe Aktakuza ndaj “Moralit Bolshevik”
Nën pseudonimet “Ushtima e Sharrit” dhe “Gjergj Muzaka”, ai u bë zëri kritik kundër greminës që po i kanosej vendit. Në janar të vitit 1944, ai denoncoi vëllavrasjen si një “politikë amorale rrugësh” dhe paralajmëroi tradhtinë ndaj Kosovës nga “urditë sllavo-bolshevike”. Analiza e tij mbi “Moralin Bolshevik” dokumentoi tmerrin e djalit që ekzekuton babanë për partinë, duke e quajtur këtë një “përpjekje kundra natyrës”. Ky integritet do t’i kushtonte 46 vite internim, i dënuar nga Gjyqi Special i vitit 1945 jo për krime, por për dashurinë e pakushtëzuar ndaj Kombit.

Qëndresa në Savër: Nga “Ave Cezar” te Dashuria e Birit
Gjatë tre dekadave qe jetoi nw kampin e interrnimit në Savër, Dr. Lazër Radi kreu një akt heroizmi të heshtur: ai nuk lejoi që shpirti i tij të internohej. Ndërsa punonte në bujqësi, mendja e tij qëndronte në dritën e dijes. Në vitin 1984, ai shkroi kryeveprën “Ave Cezar!”, një fshikullim i fuqishëm kundër psikologjisë së skllavit dhe servilizmit ndaj xhelatit. Ai refuzoi të përkulej, duke zgjedhur të mbetej një gladiator i dinjitetit.
Në ato vite të zymta, forca e tij ishte edhe te dashuria familjare. I biri, Jozef Radi, në vitin 1976, i kushtoi vargjet drithëruese në 60-vjetorin e tij:
“Vazhdo me ecë përpara, O ati im / Çaje t’fundmen llucë e mbrrij te e mira ditë”

Një Trashëgimi Monumentale prej 23 Vëllimesh
Sot, Dr. Lazër Radi nuk është më i internuari i Savrës, por arkitekti i një kujtese që nuk e tret dheu. Ai na la pas një pasuri prej 23 vëllimesh, ku shkëlqejnë dëshmitë si “Nji verë me Migjenin” dhe “Shqipnia në Vitet Tridhjetë”, së bashku me studimet për Mirash Ivanajn dhe përkthimet e Platonit. “Vepra Poetike” prej 382 faqesh mbetet harta shpirtërore e rrugëtimit të tij – një ushtimë e pastër që nuk u thye kurrë.
Në këtë 110-vjetor, Dr. Lazër Radi kthehet përfundimisht në shtëpi. Ai na mësoi se liria është një gjendje e brendshme e shpirtit që triumfon mbi çdo tel me gjemba.
Përjetësisht në Panteonin e Kombit!

Përgaditi Luçiano Radi në bashkëpunim me AI

Related Images: