Kur poezia bëhet dokument njerëzor që shkon përtej kohës së diktaturës dhe prek universalen e njeriut që lufton të mbetet Njeri…
nga Robert Martiko
Rreth poezisë “Bëj ta gjej”, me autor Pano Taçi
Poezia “Bëj ta gjej” shfaqet si një rrëfim i thellë për kërkimin e vetvetes në një botë ku identiteti nuk është i dhënë, por i humbur, i mohuar ose i shpërfytyruar. Ndryshe nga leximet që theksojnë vetëm krizën ekzistenciale të individit modern, kjo poezi fiton një kuptim të veçantë kur shihet në dritën e përvojës së autorit në diktaturën komuniste shqiptare – një kohë në të cilën vetëkuptimi dhe liria personale ishin jo vetëm të rrezikuara, por edhe të ndaluara. Në këtë kontekst, vargjet “kërkoj veten që s’e kam” apo “pa veten jam hije” nuk janë thjesht shprehje metafizike, por dëshmi të një lufte të brendshme për të mbijetuar shpirtërisht në një realitet që përjashtonte vërtetësinë.
Në dritën e filozofisë së Henri Bergson-it, veçanërisht konceptit të kohës së brendshme (la durée), kjo poezi bëhet edhe më e qartë. Për Bergson-in, vetëdija është një rrjedhë e vazhdueshme, jo e ndarë në çaste të fiksuara si koha e matshme, por e përjetuar në mënyrë subjektive. Poeti këtu nuk arrin të kapë vetveten sepse është shkëputur nga kjo rrjedhë natyrale – përvoja e tij është ndërprerë, e ngujuar në një realitet të dhunshëm që ka shkatërruar ritmin natyror të jetës së brendshme. Humbja e vetes nuk ndodh thjesht në mendje, por në përvojën e jetuar, në atë që Bergson do ta quante “ndërprerje e kujtesës së gjallë”. Vetë kërkimi për veten është një përpjekje për të rindërtuar vazhdimësinë e ndërprerë të qenies.
Po ashtu, filozofia e Edmund Husserl-it për vetëdijen e pastër dhe përqendrimin te përvoja e menjëhershme është thelbësore për ta kuptuar dimensionin fenomenologjik të poezisë. Subjekti lirik përpiqet të rikthejë vetveten në vetëdije – jo si koncept abstrakt, por si përvojë e përjetuar. Ai pyet të tjerët për vetveten, sepse ka humbur kontaktin me origjinën e kuptimit. Poeti kërkon të rifillojë marrëdhënien me botën e përjetuar – ai do ta përjetojë veten, jo thjesht ta dijë atë.
Prandaj, poezia bëhet një akt rikthimi tek përvoja e brendshme, një formë e kujtesës që është jo faktike, por jetësore. Kërkimi për veten është kërkimi për të rindërtuar një përvojë që regjimi ka tentuar ta fshijë, një kujtesë të gjallë që nuk jeton në arkiva, por në shpirt. Poezia nuk është vetëm një pasqyrë e dhimbjes, por një mënyrë për të mbijetuar – për të qëndruar i gjallë në një kohë që kërkonte nënshtrim dhe harresë. E lexuar kështu, ajo është një dëshmi e brendshme, një dokument njerëzor që shkon përtej kohës së diktaturës dhe prek universalen e njeriut që lufton të mbetet Njeri.
Bëj ta gjej – poezi nga Pano Taçi
-Kërkoj veten që s’e kam.
A ma pa njeri?
Dua të di cili jam
me kaq plagë në gji.
Kërkoj veten, bëj ta gjej
Thomëni, kush ma pa?
Dhe n’e gjej, me dhëmbë e brej.
Brengat mua m’i la.
Kërkoj veten ku më humbi,
në ç’udhë pa krye?
Pa veten do më marrë lumi
Pa veten jam hije.