Jozef Radi – Kujtesa si Formë Lirie
nga Robert Martiko
Jozef Radi i përket atij brezi intelektualësh që nuk e kanë trashëguar historinë si barrë, por si përgjegjësi. Në figurën dhe veprën e tij, kujtesa nuk është thjesht rikthim sentimental te e shkuara, por akt filozofik: një mënyrë për t’i dhënë kuptim së tashmes dhe për t’i vënë kufij harresës. Ai e kupton se njeriu nuk është vetëm ajo që krijon, por edhe ajo që ruan.
Në thelb, Jozef Radi është një ndërmjetës mes brezave. I lindur në hijen e një historie të dhimbshme familjare dhe kombëtare, ai nuk e ka përdorur këtë trashëgimi si kapital moral, por si pikënisje për një dialog të ndershëm me të vërtetën. Në këtë kuptim, qëndrimi i tij është thellësisht filozofik: ai refuzon si glorifikimin e verbër, ashtu edhe mohimin e lehtë. E shkuara, për Radin, nuk është as ikonë, as mallkim, por fushë përgjegjësie.
Veprimtaria e tij si shkrimtar, botues dhe kujdestar i trashëgimisë kulturore e vendos Jozef Radin në traditën e humanizmit aktiv. Ai nuk e sheh kulturën si stoli elitare, por si nevojë ekzistenciale të shoqërisë. Për të, botimi i teksteve, ruajtja e dokumenteve, rindërtimi i zërave të heshtur nuk janë veprime teknike, por akte morale. Çdo libër i shpëtuar nga harresa është një kundërvënie ndaj dhunës së historisë.
Filozofikisht, Radi i afrohet idesë se identiteti nuk është diçka e dhënë njëherë e përgjithmonë, por diçka që ndërtohet përmes kujtesës së ndërgjegjshme. Ai e di se pa kujtesë nuk ka liri, sepse një shoqëri që harron është lehtësisht e manipulueshme. Në këtë prizëm, puna e tij merr përmasa etike dhe politike, por pa retorikë: është një politikë e heshtur e kulturës, që vepron në kohë të gjatë.
Një tjetër përmasë e figurës së Jozef Radit është përulësia intelektuale. Ai nuk kërkon të vendosë veten në qendër të diskursit, por të hapë hapësira ku të tjerët të flasin: autorë të harruar, zëra të shtypur, mendime të lëna pas dore. Kjo përulësi nuk është dobësi, por vetëdije se e vërteta është gjithmonë më e madhe se individi. Këtu shfaqet një etikë dialogu, diçka e rrallë sot, në një kohë vetë-promovimi me gjëra sipërfaqësore.
Në raport me shoqërinë bashkëkohore, Jozef Radi qëndron si figurë kundër-rrymë. Në një botë që konsumon informacionin me shpejtësi dhe harron po aq shpejt, ai zgjedh ngadalësinë e mendimit, kujdesin e fjalës, durimin e arkivistit. Kjo zgjedhje ka një domethënie ekzistenciale: ajo afirmon vlerën e thellësisë kundrejt sipërfaqes, të qëndrueshmes kundrejt së përkohshmes.
Jozef Radi na kujton se liria nuk fillon me thirrje të mëdha, por me akte të vogla besnikërie ndaj së vërtetës. Se kultura nuk është luks, por mbijetesë shpirtërore. Dhe se kujtesa, kur është e ndershme, nuk na mban peng në të shkuarën, por na mbron nga përsëritja e saj.
Në këtë kuptim, Jozef Radi nuk është vetëm një emër në jetën kulturore shqiptare, por një qëndrim: qëndrimi i njeriut që zgjedh të mos harrojë, për të mbetur i lirë.