, për çeshtjen shqiptare ai ka folur për origjinën e tij: “Nga zemra dhe nga gjaku jam një shqiptar dhe gjithashtu një italo-shqiptar nga Siçilia”.){kind=link}
Francesco Crispi… Kryeministri arbëresh i Italisë
duke kujtuar arbëreshin më të famshëm
nga Saimir Kadiu
Crispi kishte origjinë të pastër arbëreshe.
Ai ka qenë për 6 vite Kryeministër i Italisë (1887-1891 dhe 1893-1896).
Palazzo Adriano, është nje vendbanim i rëndësishëm i arbëreshëve në Itali. (Kjo edhe sipas ligjit 482/99 të legjislacionit Italian.)
Nga ky qytet i vogël e ka origjinën edhe Francesco Crispi (4 tetor 1818 – 12 gusht 1901), kryeministri i parë italian që vinte nga Italia e Jugut.
Shumë i famshëm… e kanë krahasuar edhe me Bismarkun dhe Gladston.
Gjithashtu duke qenë shumë autoritar është konsideruar edhe si paraardhësi i Benito Musolinit.
Kjo ishte edhe arsyeja që gjatë periudhës se komunizmit emri i tij nuk është përmendur asnjë herë në Shqipëri.
Crispi kishte origjinë të pastër arbëreshe. Në një telegram të vitit 1895 (kur ishte kryeministër), për çeshtjen shqiptare ai ka folur për origjinën e tij: “Nga zemra dhe nga gjaku jam një shqiptar dhe gjithashtu një italo-shqiptar nga Siçilia”.
Palazzo Adriano, vendlindja e tij po edhe poetit të madh Gavril Dara i Riu, lidhet edhe me filmin më të madh Italian të 50 viteve të fundit… “Kinemaja e re Parajsa” të Giuseppe Tornatores.
Pjesë të këtij filmi janë xhiruar në Palazo Adriano… ku ende arbëreshët “bëjnë ligjin”… pjesa tjetër në Bagheria vendlindjen e Tornatores…
Do të ketë ndonjë lidhje në prejardhjen e regjizorit të famshëm Italian Palazzo Adriano me Bagheria-n?!
Francesco Crispi (1818–1901) është një figurë shumë interesante për historinë shqiptare – jo vetëm sepse ishte një nga burrat më të rëndësishëm të Italisë së bashkuar, por edhe sepse kishte origjinë shqiptare dhe një ndjenjë të fortë lidhjeje me Shqipërinë. Ja çfarë ka bërë ai në lidhje me shqiptarët dhe çështjen shqiptare:
Origjina dhe ndjenja shqiptare
Francesco Crispi lindi në Siçili, në një familje me rrënjë arbëreshe (shqiptarë të Italisë jugore, pasardhës të refugjatëve që u larguan nga Shqipëria pas pushtimit osman).
Ai ishte krenar për prejardhjen e tij shqiptare. Vetë e deklaronte shpesh:
“Jam bir i një populli që nuk iu nënshtrua kurrë turkut.”
Angazhimi për çështjen shqiptare
Edhe pse aktiviteti i tij kryesor ishte në politikën italiane, Crispi ndihmoi në mënyrë të tërthortë edhe çështjen shqiptare, sidomos në periudhën kur Shqipëria filloi të kërkonte pavarësinë nga Perandoria Osmane.
1.Mbështetje morale dhe diplomatike për shqiptarët
Ishte ndër të parët politikanë evropianë që mbështeti idenë e një Shqipërie autonome ose të pavarur.
Në vitet 1870-1890, kur çështja shqiptare po hynte në arenën diplomatike evropiane, Crispi – si Kryeministër i Italisë – shprehu interes që Italia të mbronte shqiptarët nga ndikimi sllav dhe grek në Ballkan.
2.Përkrahja e kolonive arbëreshe në Itali
-Si politikan, ai ndihmoi komunitetet arbëreshe të ruanin shkollat, kishat dhe gjuhën e tyre, duke e parë këtë si ruajtje të identitetit shqiptar.
-Ai nxitte kulturën dhe gjuhën shqipe në kolonitë arbëreshe të Kalabrisë dhe Siçilisë.
3.Marrëdhëniet me Lëvizjen Kombëtare Shqiptare
Disa patriotë shqiptarë të shekullit XIX (si Jeronim De Rada, Zef Skiroi, etj.) gëzonin respekt dhe mbështetje morale nga Crispi, i cili i konsideronte ata si pjesë e një populli me fat të përbashkët me Italinë.
4.Qëndrimi gjeopolitik ndaj Ballkanit
Gjatë kohës që ishte Kryeministër i Italisë (1887-1891 dhe 1893-1896), Crispi e pa Shqipërinë si “portën e Italisë drejt Lindjes” dhe si zonë me interes strategjik italian.
-Ai donte që Italia të kishte ndikim në Adriatik dhe të mos lejonte që Austro-Hungaria apo Greqia të merrnin kontrollin e bregdetit shqiptar.
Trashëgimia e tij për shqiptarët
-Edhe pse Crispi nuk ndërhyri drejtpërdrejt për krijimin e shtetit shqiptar, ideologjia e tij ndihmoi në formimin e opinionit italian pro-shqiptar që më vonë ndikoi në mbështetjen e pavarësisë së Shqipërisë më 1912.
-Patriotët shqiptarë e shihnin Crispin si një “vëlla arbëresh” dhe një zë mik në Perëndim.
Marrë nga muri i FB Saimir Kadiu, 7 tetor 2025