Debati për gegnishten – debat për pushtetin –
nga Sokol Neçaj
Gjuha nuk është neutrale:
pse debati për gegnishten – është debat për pushtetin
Ka diçka thellësisht të gabuar në mënyrën si shqiptarët flasin për gjuhën e tyre. Sa herë që hapet debati për gegnishten, ai rrëshqet menjëherë në një terren të cekët: korrektësi kundër gabimit, standard kundër dialektit, disiplinë kundër “lirisë”. Por ky nuk është problemi i vërtetë.
Problemi është pushteti.
Sepse gjuha, siç do të na kujtonte Pierre Bourdieu, nuk është thjesht mjet komunikimi. Ajo është mënyra si shoqëria shpërndan prestigjin, autoritetin dhe legjitimitetin. Dhe në rastin shqiptar, kjo shpërndarje nuk ka qenë e barabartë.
Shqipja standarde – e kodifikuar në Kongresi i Drejtshkrimit 1972 – u bë gjuha e shtetit, e shkollës, e administratës. Dhe kjo ishte e domosdoshme. Një komb i fragmentuar kishte nevojë për një kod të përbashkët. Pa të, nuk ka komunikim, nuk ka institucione, nuk ka shtet.
Por këtu nis problemi: standardi nuk mbeti vetëm një mjet bashkimi. Ai u kthye në një instrument përjashtimi.
Një fëmijë që rritet me gegnishten hyn në shkollë dhe mëson shpejt një të vërtetë të heshtur: gjuha e tij nuk mjafton. Duhet ta korrigjojë, ta përshtatë, ta zëvendësojë. Nuk është vetëm çështje rregullash drejtshkrimore – është një mesazh i fshehtë për vendin që ai zë në rendin shoqëror.
Kjo është ajo që sociologjia e quan pasiguri gjuhësore. Dhe kjo pasiguri nuk është individuale. Është produkt i një historie.
Ironia është e hidhur. Gegnishtja nuk ishte një dialekt pa peshë. Ajo kishte një traditë të fuqishme letrare, nga Gjergj Fishta te Migjeni. Pra, nuk po flasim për një gjuhë që duhej “ngritur”, por për një gjuhë që u zhvendos nga qendra në periferi.
Dhe sot, pas dekadash, vazhdojmë ta trajtojmë këtë si problem teknik.
Nuk është.
Është problem kulturor dhe politik.
Sepse një shoqëri që e trajton dialektin si inferior, në fakt po i thotë një pjese të vetes së saj se është inferiore. Dhe kjo ka pasoja: në vetëbesim, në pjesëmarrje publike, në mënyrën si njerëzit e ndjejnë veten në raport me shtetin.
Por zgjidhja nuk është të rrëzojmë standardin. Kjo do të ishte një marrëzi historike. Pa një gjuhë të përbashkët, shqiptarët rrezikojnë të humbasin pikërisht atë që mezi e kanë ndërtuar: një hapësirë të përbashkët komunikimi dhe identiteti.
Zgjidhja është tjetërkund.
Standardi duhet të mbetet mjet bashkimi, por jo matës superioriteti. Dialektet duhet të njihen si pasuri, jo si devijim. Arsimi duhet të mësojë standardin pa turpëruar gjuhën e fëmijës. Dhe hapësira publike duhet të pranojë atë që është realitet: shqiptarët nuk flasin një gjuhë të vetme, por disa variante të së njëjtës gjuhë.
Në fakt, një folës geg që kalon mes kodeve nuk është më i dobët – është më i pasur. Ai zotëron dy mënyra të të qenit: një intime dhe një publike. Dhe ky nuk është problem për t’u korrigjuar, por aftësi për t’u vlerësuar.
Debati për gegnishten nuk është debat për fjalët.
Është debat për këtë pyetje thelbësore:
a duam një shoqëri që bashkon duke përjashtuar, apo një shoqëri që bashkon duke përfshirë?
Nëse nuk i japim përgjigje kësaj pyetjeje, do të vazhdojmë të grindemi për drejtshkrimin – ndërsa problemi i vërtetë do të mbetet i paprekur.
Sepse në fund, çështja nuk është si flasim.
Është kush ka të drejtë të flasë – dhe si gjykohet për këtë.