Vargje nën diktaturë – nga Shpend Sollaku-Noé

Shpend Sollaku - Mëzat e kaltërt 1987

Shpend Sollaku – Mëzat e kaltërt 1987

Vargje nën diktaturë

nga Shpend Sollaku-Noé

Është e rrezikshme të jesh poet në kohë diktature.
Për nga natyra poetët janë lindur të lirë dhe liria, në njëfarë mënyre, është vlera më e rëndësishme që ata bartin përmes vargut. Por të qenit të lirë shpesh bëhet edhe kryqi që ata duhet të mbajnë mbi shpinë, sidomos kur, në kushte të caktuara historike, mendimi vetiak imponohet nëpërmjet parimesh të vendosura “nga lart”. Dëshira për të shkruar vargje sipas zemrës e jo sipas parimeve të diktaturës ka qenë fatale për shumë poetë. Ajo është paguar edhe me vdekjen e dyshimtë në qeli dhe zhdukjen e eshtrave si tek Et’hem Haxhiademi, edhe me dënime kapitale – siç ka ndodhur me Trifon Xhagjikën, Vilson Blloshmin, Genc Lekën e Havzi Nelën, – me një jetë të tërë burgim dhe internim si Lazër Radi, apo me vdekjen në vetmi e përçmim pas dekadash në qeli dhe degdisje si në rastin e Musine Kokalarit.

Shpend Sollaku - Noé

Shpend Sollaku – Noé

Letërsia shqiptare dhe ajo botërore kanë njohur edhe shembuj të panumurt të poetëve të oborrit, që iu nënvunë pushtetit diktatorial sepse të bindur në idealet komuniste (rasti i shqiptarit të dëgjuar Dritëro Agolli) apo në ato fashiste (siç ka qenë italiani i shquar Gabriele DʼAnnunzio). Po ashtu edhe të tjerë që i shërbyen regjimit të kuq për konveniencë (shqiptari Ismail Kadare). Këto emra i servir vetëm sa për të përmendur ndonjë përfaqësues, pasi lista e këmbëlëpirësve, edhe pse rallëherë poetë apo shkrimtarë të mëdhenj, bëhet e gjatë.
Ai që merr penën e vendos të hedhë në vargje lirinë apo skllavërinë e tij e ka të domosdoshme të ballafaqohet me lexuesin e tij. Dhe për të arritur tek lexuesi ka nevojë të domosdoshme të botojë. Por nën diktaturë kjo nuk është e thjeshtë, duhet t’i përulesh ose të bëhesh pjesë e saj. Diçka e papranueshme për poetin e lirisë, por tundimit për t’u përballur me njerëzit nuk mund t’i rezistosh. Atëherë kërkohen mënyra të tërthorta për të thënë të vërtetën e për ta tribluar çensurën. Njëra nga armët më të efektshme për t’ia arritur këtij qëllimi është pa dyshim alegoria. Shembujt e përdorimit të alegorisë në poezinë botërore janë të panumërta; nga letërsia antike greke, tek Dante Alighieri e deri në kohët moderne. Nga letërsia shqiptare më tipikët alegorikë kanë qenë Mjeda, Asdreni, Çajupi, Naimi e Noli – të gjithë një shkollë e vërtetë për t’iu shmangur ndalimeve. Në kohët moderne kjo mënyrë e të shkruarit u pasurua sidomos nga Kadareja me dykuptimësinë e vargut, që nuk është një alegori e mirëfilltë, por që pak i mungon: ajo është më moderne, por, si alegoria, të jep mundësinë e shprehjes së mendimit edhe pa rrezikuar shumë zyrtarisht.
Alegoritë dhe dykuptimësitë u përpoq t’i shfrytëzonte edhe brezi i poetëve me të cilin edhe unë nisa përpjekjet e mia në të thënën e të vërtetave. Një pjesë e mirë e atij brezi përqafoi diktaturën, e shfrytëzoi atë për të bërë karrierë, shpesh në kurriz të të tjerëve poetë, duke spiunuar apo sabotuar poezinë e konkurencës. Një pjesë tjetër, në të cilën mendoj se përfshihem, u përpoq të mbijetonte. Dhe për t’i dalë mbanë dëshirës që të matej me lexuesin, zgjodhi mënyrën e tërthortë për t’u shprehur, atë të alegorisë apo të dykuptimësisë. Por tashmë edhe çensorët nuk ishin më ata të pagdhendurit e dikurshëm: ata ishin specializuar nëpër universitetet e nëpër zyrat e diktaturës edhe për të zbërthyer alegoritë e dykuptimësitë. Dhe as unë as ndonjë tjetër nuk kishim kredencialet e Kadaresë. Më fatkeqët prej këtij tipi të disidencës përfunduan pas hekurave. Emri më i spikatshëm i asaj kategorie ishte pa dyshim Visar Zhiti. Unë dhe ndonjë tjetër qëlluam me fat, patëm shokë besnikë dhe i shpëtuam burgut, pasi nuk flisnim kur ishim më tepër se dy vetë (zyrtarisht, për të të dënuar duheshin të paktën dy dëshmitarë). Sidoqoftë hakmmarrja e diktaturës mbi mua u shpreh ndryshe: me mënjanimin shoqëror, me mosdhënien e të drejtës për të studiuar, me dërgimin në Sazan për tre vjet, në kohën kur kisha mbaruar me rezultate shumë të mira të dymbëdhjetë vitet shkollore apo kisha filluar të botoja, edhe pse me pikatore, që në moshën katërmbëdhjetë vjeç. E sidomos ajo hakmarrje u shfaq me mohimin e të drejtës për të botuar. Gazeta “Drita”, në të cilën kisha filluar të kisha cikle poetikë që herët, ra në dorë të poetëve të qeverisë, të sjellë aty nga rrethet apo Tirana për të pasur gjithçka nën kontroll. Në “Zërin e rinisë” vunë një tjetër, njeri i Sigurimit të Shtetit. Arritja e tij në atë gazetë, – më parë, si tip rrëshqitës, kish botuar vetëm disa poeziçka mediokre, – shënoi edhe fundin e bashkëpunimeve të mia me atë redaksi. Për të marrë mendime rreth pastërtisë morale e talentin e atyre që vinin nga Lushnja, ishte dikush tjetër, i lindur në qytetin tonë, që për të thënë pak, hante e pinte me ata të Tiranës dhe shtrembëronte biografitë dhe të dhënat për sjelljen e poetëve të shkujdesur lushnjarë sipas këndvështrimit të Ministrisë së Brendshme.
I armatosur me alegorinë apo me dykuptimësinë, unë arrita të kem vetëm një fitore: të vetmin libër poetik të botuar në Shqipëri: “Mëzat e kaltër”. Në fillim ky libër titullohej “Sfinksi”. Në vitin 1976, për “Sfinksi”- n, sovrani i atëhershmëm i letrave tona, Ismail Kadare, pasi e kish lexuar në shtëpi, më dërgoi me një pusullë tek shefi i poezisë: “I dashur I. N., autori i këtyre vargjeve është një djalë… Ju kërkoj, nëse është e mundur, të bëj reçensionin e këtij libri…” Kërkesa e Kadaresë u hodh poshtë! “Sfinksi”-t iu mohua botimi dhe mua m’u bë presion të kthehesha në klishenë e paraservivur të realizmit socialist. Në shkurt 1987, pas njëmbëdhjetë vitesh çensure, arrij ta botoj me titullin “Mëzat e kaltër”. Por, ndërsa po shkoja në Lidhjen e Shkrimtarëve që t’i gëzohesha suksesit, në Klubin e Lidhjes pëshpëritej fati i tij: Në karton!

Majtas poezia e shkruajtur nga Sollaku, djathtas vargje te futur nga redaksia. @ Sh. S. Noé

Majtas poezia e shkruar nga Sollaku, djathtas vargje te futura nga redaksia. @ Sh. S. Noé

I lajmëruar nën zë nga një tjerër autor i ri (T. K.), mësova se, pasi e kishte botuar, çensori kishte vendosur menjëherë ta zhdukte librin tim për nxirje të realitetit nëpërmjet alegorirash të rrezikshme. Ç’të bëja? Bashkë me të fejuarën, që më priste në korridor, renda në Kombinatin Poligrafik e, duke iu lutur tipografëve, të trembur prej “urdhërave nga lart” (Ky libër nuk duhet absolutisht të qarkullojë!), arrita “të vjedh” një kopje të vetme. Kur drejtori i “Naim Frashëri”-t, (G. B.) i vendosur, ngulte këmbë që libri nuk duhej të qarkullonte, unë nxora kopjen e “vjedhur” prej palltos. Ai, i befasuar, pas orësh polemike, më detyroi të pranoj një “kompromis”: të lejohej të qarkullonte libri, por pa vargjet e kriminalizuara! Unë nuk shkova më të interesohesha për fatin e atij vëllimi. Por s’më kish shkuar kurrë në mendje ajo që do të ndodhte vërtetë: Në variantin e dytë të “Mëzat e kaltër” ishin grisur poezi të tëra, të tjera ishin sakatuar dhe shumë vargje ishin shkruar nga njëri prej redaktorëve! Aq banale ishte bërë grisja, saqë duken qartë edhe faqet “e reja” të ngjitura mbi “të vjetrat”. (Shih fotot shoqëruese: majtas në faqen e atëhershme numër 5 – titulli me kryq sipër – ka qenë poezia ime “Popujt si deti” dhe është zëvendësuar me vargje të shkruara nga redaksia tek faqja 5 djathtas, ashtu siç ka qarkulluar libri. (Kryqi është i G.B.-së). Po ashtu në faqen e atëhershme 6 ka qenë poezia “Revolta e maleve”, grisur e zëvendësuar me vargje të shkruara nga redaksia si vazhdim i poezisë së hequr “Popujt si deti” e kështu me radhë gjatë vazhdimit të librit.). E vetmja kopje e plotë e këtij vëllimi gjendet në arkivin tim. Sidoqoftë, nuk mund të harroj mbrojtjen që më bënë, edhe pa më njohur, shkrimtarët Nasho Jorgaqi e Fatos Arapi, që u shprehën kështu në mbledhjen e Këshillit Botues: “Të dërgosh këtë autor të ri në karton do të thotë inkuizicion mesjetar!”

Faqja 6 është ie autorit, faqja poshtë e ka shkruar redaksia. @ Sh. S. Noé

Faqja 6 siper është e autorit, faqjen 6 poshtë e ka shkruar redaksia. @ Sh. S. Noé

Disa prej poezive të grisura i kam edhe botuar më vonë në Itali e SHBA, disa akoma jo. Kam futur në një antologji të sotme me poema – “Honet”, ende e pabotuar – edhe disa të panjohura, ashtu siç kanë qenë, pa ndryshuar as edhe një presje, më tepër për t’u treguar poetëve të rinj sesi ishim detyruar të shkruanim nën diktaturë, sesi përdornim alegoritë apo dykuptimësitë për t’iu shmangur çensurës, edhe pse shpesh pa suksesin e dëshiruar. Ndoshta këto shënime kanë vlerë edhe për t’u thënë poetëve të sotëm sesa e çmuar është liria e të shkruarit në demokraci, që imponon vetëm një rregull të paluajtshëm: vetëçensurimin në emër të cilësisë artistike.

Lini një Përgjigje

Visit Us On TwitterVisit Us On Facebook