Kur dritën e lirisë e pret me nji të verbër nga Jozef Radi

Jozef Radi 2001

Jozef Radi 2001

Kur dritën e lirisë e pret me nji të verbër

nga Jozef Radi

Shkodër, 25 vjet ma parë

3 janar 1991, e enjte
Në Tiranë, qe përhapë fjala se “në Shkodër do të zhvillohet nji miting i jashtëzakonshëm, dhe se e gjithë Shkodra do të ishte në shesh në pritje të Sali Berishës dhe Azem Hajdarit!”
Nji lajm i tillë shkaktoi mbrenda meje nji tundim të fuqishëm. Pse të mos jem edhe unë atje?! Dhe ashtu vendosa: Duhet të jem atje, dhe do të jem atje. Kjo ishte e gjitha! At natë Babës i thashë, se nesër nisem për Shkodër, po nuk i tregova arsyen, pse sigurisht do të futej në merak…
Mbas nji vendimi të tillë, nuk m’u desh shumë, të nesërmen mora trenin e orës nëntë, që aty nga ora nji e gjysëm mbrrinte në Shkodër. Zura nji vend të rehatshëm, ku nuk ishte askush, po nuk kaloi shumë dhe pranë meje m’u ul një burrë që ndërsa e shihja me vëmendje m’u duk i verbër.
Nuk na desh shumë kohë me u futë në muhabet. Ma së pari ai më tregoi si quhej, nga ishte dhe çfarë bënte, në mënyrë që edhe unë të bëja të njajtën gja. Quhej Ndoc Bjeshka. Ishte nga Gruda e Re me profesion lahutar, po ndërkohë merrej me shitje veglash muzikore të huajve, kryesisht çifteli dhe lahuta të punueme artistikisht.
Sytë i kishte humbë kur kishte qenë ushtar. Nji fatkeqësi e jashtëzakonëshme, dhe të gjitha përpjekjet me e shpëtue sado prej asaj drite sysh, e me e pa botën si krejt të tjerët dështuen përfundimisht. Gjithë mjekët para atij fakti kishin mbledhë shpatullat, dhe ai kishte mbyllë sytë përgjithmonë.
Isha vetëm njizetenji vjeç, po isha i fejuem. Për disa kohë mendoja vetëm vetvrasjen, mbasi nji njeri pa dy sytë e ballit asht njeri pa të ardhme. Shpresa se mund të takohesha nji ditë me dritën e diellit m’u shue plotësisht…

Ndoc Bjeshka

Ndoc Bjeshka

I verbëri rrëfente aq bukur e në pak kohë bashkë, më kishte komunikue aq shumë gjana nga jeta e tij, sa m’u duk sikur dija gjithçka për të.
Më tha se: “Ishte me demokracinë, dhe se do të luftonte për demokracinë!” Më rrëfeu me at shpirt hokatar plot gjana interesante sa ende pa e mbrritë Vorën u ndjemë miq të vërtetë. Më tregoi se si e kishte bindë vedin të jetonte edhe ashtu pa sy, dhe pa ia lakmuar kërkujt dritën e diellit, i bindun se ajo dritë ishte tashma mbrenda tij… Më tregoi se si qe martue me vajzën më të cilën dikur kishte qenë i fejuem, e që me gjithë presionet, izolimin dhe drunin që i kishte dhanë familja ajo s’kishte pranue me e lanë djaloshin e saj, të cilin fati i keq nji ditë ia kishte lanë pa dritën e syve…
Tash ai ishte prind i gjashtë fëmijve. Ma i madhi trembëdhjetë vjeç dhe më i vogli nji vjeç e gjysë. Shteti i jepte nji pension prej pesqindedyzet lekësh të reja.
Ndoci më tregoi se si katër herë ia kishin nxjerrë gruen nga puna dhe si i verbër i duhej me u hallakatë poshtë e përpjetë zyrave me e gjetë të drejtën e vet. E kur më tha se: “Veç për me jetue m’u desht edhe me e përlye vedin me ndonji punë që s’do të kisha dashtë kurrë me e ba!” më shkoi nji e dridhun në trup, dhe e kuptova se sinqeriteti i tij ishte vrasës, se jeta e tij ishte e dhimbshme ndoshta edhe përtej dhimbjes… “Mos harro, se gjithçka e kam ba veç me jetue e me rritë njata fmijë, e mos me kenë i mshiruem prej edhe ma t’ligut. Për njat t’madhin zot, edhe kur i kam ba keq ndokujt, ma beso se kam vuejtë ma shumë unë se ai…!” E ndjeva se ato qepalla sysh të mbylluna që ai çoi përpjetë kishin ma shumë se dhimbje e ma shumë se lutje…
-Qysh i vogël më ka pasë pëlqye lahuta, sharkia e çiftelia. Sa isha i ri, i bajsha me duert e mia, po tash s’mundem ma. Po shyqyr Zotit, njof plot malësorë, që i punojnë këto vegla e m’i sjellin te shpia. Unë ua marr pa pare. Shkoj e i shes në Tiranë, o ku të mundem dhe jua paguej hakun. Veç kësaj unë jam jo vetëm mjeshtër zbukurimi, por edhe hujdisje. I punoj qi të tingllojnë sa ma ambël e sa ma thekshëm. Ua shes turistave në Tiranë. Si i thonë fjalës, jam njifarë tregtari ambulant. Kam kërkue me hap nji dyqan në Shkodër për vegla artistike, po s’ma kanë aprovue. Hape në fshat më kanë thanë. Po kujt me ia shitë në fshat – u thaçë – fmijve të mi, a grues teme?!
Mbas atij muhabeti aq prekës, Ndoci nxorri lahutën dhe i ra aq bukur sa më mahniti. E ndërsa e ndiqja, kënaqesha, n’at virtuozitet të maleve shqiptare, e që më sillte në nji jehonë të largët gjyshin tim me lahutë, të cilin s’e kisha njoftë kurrë! Padashtas ai më kish futë në nji botë tjetër, dhe më shtyu me mendue pse ende Homerët jetojnë këtyne trojeve, pse ende ky popull jeton në kufijtë e legjendës e s’po di me u shkulë prej saj…

Protesta ne Shkoder

Protesta ne Shkoder

Mbas pak Ndoci rroku çiftelinë.
Ajo vegël e vogël e paksa e komike merrte trajta magjike në duart e tij. Më tha se disa kangëve ua kishte ba tekstin vetë. Pra ai kishte të gjitha karakteristikat e bardit… E ndërsa ai vazhdonte me këndue, unë ndiqja me vëmendje pamjen e tij e as e kisha vërejtë se rreth nesh ishin mbledhë plot njerëz tjerë dhe në çastin që ai e ndali kangën mjaft prej udhëtarëve duartrokitën mjeshtërinë e atij njeriu që edhe pa dritë sysh e kish dhanë të plotë magjinë e vet…
Ishim në të mbrritun të Shkodrës.
Ato katër orë i kishim kalue pa u ndje fare, dhe ai udhëtim, drejt Shkodrës që do protestonte, ishte shënue si më i bukuri i jetës sime. Kisha njoftë nji njeri, i cili përballë fatit nuk qe nënshtrue, edhe pse e keqja njerzore vërtet e kishte vu përfund, po s’e kishte mbytë plotësisht. Ky ishte thelbi i krejt asaj së vërtete që ai burrë i verbër me aq kurajo e kishte shpalosë para meje, para nji udhëtari të panjoftun, fytyrën e të cilit as e kishte pa, e ndoshta as kishte me e pa kurrë ma…
Ai më kallzoi se ishte nji mysafir i dëshiruem i shumë dasmave malësore. Ishte prej atyne që ia ndryshonte faqen dasmave. Nji njeri i thjeshtë, të i cili fatkeqsia dhe magjia ishin krejt afër njena tjetrës…
Kur mbrritëm në Shkodër, më tha se e kishte lanë kasten Tiranën at ditë, me marrë pjesë në mitingun e madh qi do të mbahesh në qytetin e tij të Shkodrës. Edhe unë ia përsërita të njajtën gja. Kështu që m’u desht me e marrë Ndoc Bjeshkën, përkrahu prej te stacioni i trenit deri në qendër të qytetit, edhe pse ai shpesh më thoshte: Më len mor burrë, se e kam shkopin me vedi!!
Diku afër qendrës hangrëm diçka ashtu në kambë dhe u nisëm për te sheshi Isa Boletini ku pritej mitingu i madh i Shkodrës. Kur mbrritëm aty, krejt ai shesh i madh i ngjante nji deti të madh njerëzish.
-Pash zotin – më tha Ndoci – a m’kallzon si duket vendi!
Si t’ia shpjegoja. Ishte e pamundun t’ia shpjegoja. I thashë se në shesh asht e pamundun me hjedhë nji kokërr mollë, se krejt pallatet rreth sheshit janë të mbushuna përplot me njerëz. Sa ne jemi kaq larg tribunës, e s’po mundemi me lëvizë me u afrue. Kështu s’kemi mundësi me pa asgja. Atherë unë vazhdova me ça para duke e tërhjekë Ndocin mbas vedit…
Mitingu nisi aty rreth orës tre e dhjetë.
Brohërima e popullit të Shkodrës at mbasdite nuk kishte nevojë për sy! Kët gja ma mirë se kërkush e kuptonte edhe Ndoc Bjeshka. Fytyra e tij ndriste e gjitha prej atij orteku brohorimash që s’kishte të ndalun. Ajo që po ndodhte aty në sheshin Isa Boletini të Shkodrës, ka me mbetë nji nga shfaqjet ma madhështore të forcës dhe rrebelimit të nji qyteti që ishte përdhunue për pesëdhjetë vjet sistematikisht prej komunizmit. Rrebelimi  dhe uragani shkodran i asaj dite ishte si nji fenomen natyror, që do të shpërndahej në krejt Shqipninë. Me Ndocin përkrahu po çaja deri afër tribunës. Ai ndjehej i mrekulluem prej asaj brohorime që sa vinte e shumfishohej në shpirtin e tij.
-Ah sikur të kisha sytë o Jozef! – e ndigjova të thoshte.
-Po e shoh unë edhe për ty Ndoc – i thashë – Prandej mos u mërzit!
E jetuem bashkë ato fjalime që vinin njeni mbas tjetrit, nën at ulurimë qyteti që si duket e kishte pasë gulsh në shpirt për pesëdhjetë vjet…
Po ajo çka ndodhi mbas mitingut, ishte dëshmia ma e qartë se terrori në qytetin e Shkodrës ishte ende në këmbë. Mbas mbylljes së mitingut u gjendëm midis dallgës që shkodranve që vazhdonte me brohoritë parulla kundra diktaturës. E ndërsa po i afroheshim Degës së Brendëshme të shtrënguem fort nga kordona policësh të ngjeshun mbas skafandrash. Turma e vazhdonte egërsisht ulërimën. “Jo, nuk jemi huliganë – i lironi vëllezërit tanë!” E sa ma shumë afrohej turma degës së brendëshme aq ma i fuqishëm bahesh kori i tyne. Me Ndocin përkrahu, ishim përfshi edhe ne në at entuziazëm turme, e as na shkonte ndër mend se aty po gatitesh goditja masive e policave dhe forcave të ndërhymjes. Papritmas shpërtheu nji krismë e vetme revolveri… e cila u ndoq nga breshëri të pafundme që në çast m’u duk sikur shpërthyen nga të katër anët.

Sheshi Isa Boletini - Shkoder

Sheshi Isa Boletini – Shkoder

“A mundet me ardhë demokracia me kësi bataresh?” – e pyeta Ndocin e shkretë që u ngjesh edhe ma fort mbas krahut tim. Ai e kish humbë orientimin… E vërteta ishte se turma deri at çast nuk kishte kërcënue askënd. Tash ishte ajo nën kërcënimin e plumbave dhe skafandrave. Skena qe e llahtarshme. Me dhjetra vetë që kishin ardhë në miting me biçikleta ranë midis nji pellgu dhe krejt turma mbas tyne u rrëzue. Para baltovinës së nji ndërtese ishin rrëzue disa gra, dhe turma në çorodinë e breshërive ikte dhe rrëzohej gjithkah. Breshëria e krismave s’kishte të ndalun. Nga nji anë përpiqesha të mos isha nën të shtymen e turmës, nga ana tjetër me duhej me e mbajtë Ndocin përkrahu që mos ta shkelte turma. Eh, edhe kjo bela më duhej! Ndocin papritmas e mori vala e turmës dhe ra. Në përpjekje mos me e lëshue rashë edhe vetë. Ca gra të trembuna nga hovi i turmës ia dhanë nji ulërime të frikëshme, ndërkohë që turma e çoroditun shkelte e kapërcente mbi to…
Vazhdoja të kisha nji të verbër në krah dhe për asnji çast s’duhej me e humbë gjakftohtësinë, e mos me e lanë vetëm, sepse n’at turmë midis breshërisë së plumbave pak duhej me e humbë. Kur e morëm pak vedin, ai po kërkonte shkopin dhe unë stilolapsin. Të dy kishim humbë diçka, por tashma kishim mbrritë me e shmangë turmën e madhe edhe pse ende ishim mbrenda asaj. Ishte nji skenë tmerri që lëvizte si nji film në sytë e mi. Eh sa  do kisha dashtë ta përjetoja ndryshe at ditë të shpresës së madhe!! Dikush, afër nesh tha se nji grua ishte plagosë. Por n’at çoroditje të madhe, po kërkonim me u pastrue disi prej atij llomi që na ishte ngjeshë ndër rroba dhe ta mblidhnim pak veten prej tmerrit të atyne batareve të zbrazuna mbi kokat tona.
Kishte nisë me u errë kur turma nisi me u shpërnda. Ndejtëm deri vonë me Ndocin te fabrika e vajit. Ai këmbëngulte me më marrë në shtëpi të vet, unë kambngulja që jo, mbasi të nesërmen do të nisesha për Tiranë. Po ai nuk hiqte dorë nga e vetja. Në fakt, fare pak mjete qarkullonin edhe mbasi pritëm gjatë. Dikur erdh nji makinë e ngarkueme si e vetmja mundësi për në Grudë të Re. Kishte nji vend të vetëm. E hypa Ndocin dhe i shpjegova se nuk kishte vend tjetër. Ia dhashë në kujdes nji bashkfshatari të vet dhe me veten time u ndjeva se e kisha krye detyrën me Ndocin.
Mendova se ma mirë të nisej vetëm se sa të vazhdonim të prisnim aty në terr e në të ftohtin e atij janari. Ai tentoi të zbriste, po unë i bana shenjë shoferit me u nisë… dhe makina u vu për rrugë.
Ndërsa kthehesha rrugicave, për në Rus, te tezja, e solla ndërmend krejt entusiazmin dhe terrorin e asaj dite, të cilin fati me kishte shty me e nda me nji të verbër… që kish dashtë me e pa lirinë…
3 janar 1991
(Marrë nga ditari “Ditët dhe netët e ikjes nga terri!” i Jozef Radit)

Ju mund të ndiqni çdo përgjigje për këtë term nëpërmjet RSS 2.0 feed. Ju mund të lini një përgjigje , ose Ndiqni nga faqja e juaj. Kategoria: Artikuj, Gazeta  Etiketat: , , , , , ,

Lini një Përgjigje

Visit Us On TwitterVisit Us On Facebook