Kanali – Poemë nga Arshi Pipa

Skllevërit e Savanës

Skllevërit e Savanës

Poema “Kanali” e Arshi Pipës, shkruar në vitin 1948,
është padiskutim një kryvepër e letërsisë shqipe.
E para, pse nuk është ndonjë fantazi letrare,
po përthyerje e së vërtetës së një artisti në trajtat më sublime letrare;
e dyta mjetet stilistikore dhe tensioni letrar të përdorura aty
janë të një niveli rrallë e të paarritshëm
e treta ajo është shkruajtur me një mjeshtri të tillë të lartë
që e tejkalon fotografinë, pikturën, dokumentarin, filmin,
memuaristikën, sinfoninë bile edhe vetë historinë…
E paraqes këtë poemë me 24 sonete (tingëllima)
e 336 vargje të një rrëqethje përtej asaj që mund të mendohet
në nderim të largimit nga jeta të një 94 vjeçari nga Korça
Petraq Zizi (Peti Bizhka), i cili ka vuajtur në Kampin e Vloçishtit
dhe ka lënë dëshmi dhe skena të atij makabriteti të pabesueshëm…
I lehtë i qoftë dheu këtij njeriu të mirë,
po dhe gjithë atyre që na e përcollën humbjen e tij...
jozef radi, 12 gusht 2018

.

Profesor Arshi Pipa (1920-1997)

Profesor Arshi Pipa (1920-1997)

Kanali

Poemë nga Arshi Pipa

Nga Korça bumbullon. Currila shiu
rrjedhin prej mushamas mbi krena e shtroje.
Pështillen, struken gjindja ndër mbuloje:
nji lamsh ku qelben rrecka e mish njeriu.
 
Mrambje. Dikush përbri qet gjak për goje.
Këndon letas mbatanë nji fmi arxhiu.
Ky grindet për pak ujë qi shoku i piu;
ai shan se i vodhën bukën. Hyn nji roje.
 
Shkopinj e shqelma. Britma. Fryn bilbili.
Pushim. E dergjet lodhja, pran1 secili,
e flen kush mundet për at natë me fjetë.
 
Si lazaret rënkon e fshan baraka.
Nesër të gjithe i pret kanali, brraka,
veç atyne q’i pret nji vorr i shkretë.
 
II
Rreshtohet puntorija: ndahet çorba,
dy-tri patate qi vosisin n’ujë.
E shtrihen duert e dridhshme… Po shumkuj,
pse normën nuk e kreu, s’i njomet vorba.
 
Ky ngjyen bukën me krypë, ai nji këpujë
qepe qëron. E shkunden xhepa e torba.
Për nji fundrri kazani mu si korba
t’etshem mbi kërma sulen me rrmujë.
 
Mbasdreke. Diell. Tash lahen, hjekin llucën
nga kofshët; terin petkat; ngjesin arna.
Dikush morritet. Njeni zien do barna,
 
si shtesë për darkën; tjetri qep këpucën.
Nji profesor me syza vetullçil
bythça duhani mbledh e i ban fitil.
 
III
A mund të quhen njerz? Qe, shikoj!
Fëtyra dheu ku syt e shojtun ngrohen
kur shofin bukën; faqe qi gropohen
e nofulla qi dalin si patkoj.
 
Kambët s’i mbajnë e krahët u rrëzohen.
Si dordoleca lkunden qi vendoi
mbi hunj kopshtari. Njerëz kta ksisoj?
Shaureten janë qi nga vorrezat çohen.
 
Njerëz kanë qenë. Sot janë veç zhele mishi,
automa kockash, nji bërsi, nji pleh,
ku veç prej emnave dallon e njeh
 
bujkun nga beu, tregtarin nga dervishi,
kusarin, simahorin, lakanderin
prej atdhetarit qi luftoi për nderin.
 
IV
Por eja tash e shifi ndaj kanalit:
njimijëtreqind vetë, nji mizëri.
Lopata e bela tunden me furi
e qerrkat mbarin plisat e moçalit.
 
Tri metra e gjysëm kub për çdo njeri.
Qofsh babagjysh qi ke djalin e djalit,
a qofsh i smundë sa dalun prej spitalit,
bani – ja vdis: ankimi s’ban dobi.
 
Shef të gjymtuem e pleq ngarkue mbi shpina
dhogat e randa e qerrkat mbi kaptina,
qi binë e ngrihen e zvarnisen krrut.
 
U mshon polici me dajak sa mundet.
Por ndodh sa herë qi njeni sish nuk tundet.
Me vig e çojnë e vigu mbrrin tabut.
 
Kanalet e Kenetave te tha

Kanalet e Kenetave te thara

V

Kur bora e Prillit ndritte mbi Gramoz
derisa bryma e vjeshtës rinì knetën,
punuem na pa pushim tue hapun shtretën
ndër baltat e moçalit veshë n’rrogoz.
 
I futeshim kanalit veç me shetën,
bela e lopata. Ushunjzat vijanoz
na thithshin edhe at gjak tuberkuloz
qi kishte ngelë sa me na mbjatun jetën.
 
Sa zente çquhej nata nga mëngjezi
ndër balta zhyteshim deri te brezi.
Humbojshim, shkajshim, bijshim laradash.
 
Ngulej qorras për fund lopata e qitte
nji ndrag gjirizi qi si zifti ngjitte
e duhej flakun tutje mbi tre pash.
 
VI
Kur rojeve u tekej m’u zbavitun
merrshin ndokënd nga puna, zakonisht
fetarë e njerëz shkolle, dhe me bisht
lopate u hyjshin sa t’ishin mërzitun.
 
Mandej nji doç i hypshin mbi kërbisht
qi e ngitte porsi kalin tu’e shetitun
përgjat kanalit, “hyja”, tue i britun…
E ja diftojshin puntorisë me gisht:
 
“Sabotator i poshtër! Klysh i Carit!
Sabotoni po deshët ju të tjerë!”
Zgërdhiheshin, ngërdhesheshin. At’herë
 
dy-tre zuzarë ma t’ligj, shokët e t’parit,
shtymen i jepshin n’gjol që prej skarpati,
dhe t’qitmen kryet me hunj i rrijshin gati.
 
VII
Pushonte puna, niste çfaqja vrik.
Merrshin ata qi normën s’kishin krye
dhe i futshin prap n’kanal tue u ndërkrye
ma keq mbi ta, ma t’dobtit, n’epsh sadik.
 
Nji tregtari t’dukuem qi u rrokullye
nga pesha e qerres te skarpati thik
dy përnjiherë iu futën me kamxhik,
me shqelma nëpër llaçna tue e shkrrye.
 
Nji babaj i zhgulun mjekrrën, e pështyjnë.
“Pa shih, derri! Akoma bark më ka!
Ngre këmbët, sqap!… Mos ki merak, baba!
 
Ta heqim ne!” Mandej n’hendek e shtyjnë.
E i kqyrë nji idiot me gojën hapë… I kllasin
befas nji grusht me dhe… mandej gajasin.
 
VIII
Por thue se veç me kaq ngopeshin djajt?
Cilat tortura lanë ata pa çpikun.
Kur u mërzitën vetë tue rrahë, tue fshikun,
frrotën ndërsyen mbi ne posi çakajt.
 
Cubin qi vrau për plaçkë, sifilitikun
rrufjan i s’motrës dhe spijun i t’vllajt,
horrin qi hangri bukë turpin e faj’t,
ata mblodhën, atyne u dhanë kamxhikun.
 
E “Bini atyne qi s’punojnë! – u thanë -
Bini, palaço, t’poshtër! Mirë e keni,
qi anmiqt e popullit ende kurseni!
 
Qi ju gabuet, ata n’errësinë ju lanë.
Dhe shpejt pushteti, ju ai do t’ju falë.
Por kta ktu do t’çfarosen dalngadalë!”
 
IX
Ditën asht vallja, natën sarabanda.
Se rraskapitesh ditën, natën flen?
Nuk thom për morrin, qi për trup e gjen
(u msuem me të) si miza dheu ndër banda.
 
E zgjohesh trembshëm… Ndien a veshi t’rren?
Këlthitje t’çjerruna, rënkime t’randa…
Torturohen tash shokët te komanda,
e radha e jote nesër ka me qenë.
 
E ç’nuk na bajshin! Na rrihshin me tel,
lakuriq, e mandej n’ujna handraku
na zhytshin, trupin plagë n’currila gjaku.
 
E na lidhshin me fill prej telefoni
për shtyllat aty pranë krahnuer e bel,
qi t’na pështynte nesrejt divizioni.
 .
Diktatura e "Drapër e çekanit"!!

Diktatura e “Drapër e çekanit”!!

X

Proza, jo vargu i mallëngjyem lyrik,
t’i thotë me rend të gjitha sa ktu pati:
t’i çohen flokët, t’i përqethet shtati
kujdo lexon kanalin satanik.
 
Shtat muej me radhë kjo punë e poshtër ngiati.
Kanali i Klosit, e tjetri n’Libonik,
dhe Dunaveci i namun, për anmik:
njizetmijë metra me Devollin mati.
 
E nuk besojshim qysh i kishim ba.
Gjithë kët fuqi ku, vallë, e patën trupat,
kufomat tona t’shtrydhuna si shtupat?
 
Kur larg qe puna katër milje e ma
na zgjojshin natën dhe mes shiut, llaçit
na nisshin trok nën rythmin e kërbaçit.
 
XI
Zbathun ishim shumica e natja e brymtë
na futej deri n’eshtnat e krahnorit,
anjtun kambsh prej ndragut dhe prej zorit,
me mishin plagë qi dukej mish i krymtë.
 
Ashtu punuem nën diellin e Qershorit
qi ndezte ngjeshun koje dheun e lymtë;
ashtu punuem edhe kur qielli i zymtë
mbi ne përplasi shinat e Nandorit.
 
Me vegla e barrë gjithnduersh mbi sup e krye,
sulmue prej rojesh tue na përzanë
prej mbrapa si kope mbas pune s’lanë,
 
shpesh herë pa bukë pse normën s’kishim krye,
duhej me ngà. O mjerë kush ra e ngeli!
Mbeti aty lmuç si turma e shtypi, e shkeli.
 
XII
Çuditen bota, e nuk çuditen kot,
qysh pyramidat ngrehu Faraoni
dhe Koloseun Romaku ku Neroni
i shpallej shekullit artist e zot.
 
Skllevnit i banë: ashtu pat qenë zakoni.
Kjo ndodhte para nesh me mija mot.
Por eni ktu e binduni ju sot!
Skllevën modern na jemi: krahasoni.
 
Kanale si njato qi nga Moskova
lidhen me Vollgën, penda me centrale
hydroelektrike e ara qi moçale
 
e stepa qenë, dëshmina janë e prova
çka munden skllevnit kur të jenë miliona.
Nji miniaturë e tyne punët tona.
 
XIII
N’infermerin e kampit, nji kasolle
anash rrethue me hasër, nalt me kashtë,
dergjen ndër qelbësina pesë a gjashtë;
njiqind, dyqind i ke gjithmonë okolle.
 
Pushim ankojnë. Por vjen rreshteri i vrazhtë
dhe krisin hunjt e çizmet n’ato golle
jetës përçudun ngelun veç gëzholle,
e shpesh me shqelma i qet prej shtrati jashtë.
 
E vdesin fatkëqijtë aty te praku,
vdesin hendeqeve ndër brraka gjaku,
vdesin nën shtrat ku mshehen për me vdekë.
 
Vdesin tue pritun bukën, ndër gjiriza
tue ba nevojën, vdesin posi miza,
dhe si coftina i kallin ndër hendekë.
 
XIV
Ju shelqet e Vloçishtit qi shkëlzeni
kur lehtë puhija gjethin ju valvitë,
te djerri qi veç kallma e driza rritë
uzdajën time ndofta shëmbelleni?
 
Sa herë trishtueshëm un ju kam soditë.
Sot thuprat tueja me na fye i keni.
Por çka ju patë, deh, melodi shpërbleni
kur fyej zanorë do t’jenë ato nji ditë.
 
O lemeri qi goja s’mund ta thotë!
Sa vete u pushkatuen aty me t’kotë
a thue deshtën me kalue përtej!
 
Sa tjerë me shqelma o me hunj u mbytën,
e ende për s’gjalli te ajo gropë u zhytën
qi hapen vetë e mbushën tjerë mandej!
 
XV
Eshtnat pa vorr u kalben sot te djerri.
E ashtu sa tjerë u varën vetë me lak.
Çka s’panë kta sy. Dy plagë plot qelb e gjak
le t’ishin, t’ishin pus ku drita shterri:
 
ma pak do t’dhimbshin. – O vegime tmerri!
Kujtesë e dobët qi m’ban prore lak!…
Por sille fletën e pakryeme: Cak
qi s’mund t’arrihet prej gjithkuj asht Ferri!
 
O ti qi vedin ndryshe din nga kafsha!
Ktu eja e shif e shpejt do t’ulet lafsha!
Mënyrat, shijet, etiketa e naltë,
 
sjelljet e kandshme? Koje t’imta ngjyre
qi qytetnimi la mbi brum natyre.
Kruje bilurin pak. Çka doli? Baltë!
 
XVI
Shif, vizatoje! Flokët çue si iriq.
me krahët e shpuluem qi duken krraba!
E zhgulë prej dheut, si ta rrëmbente shkaba…
Çka? Nji panxhar!… E e dhamçon lakuriq!
 
Ktu kem pa si grinden djali e baba
për nji kulaç, për nji panxhar dy miq;
si vdekja e shokut asht nji sihariq
kur me fundrrit e tija t’fahet zhaba!
 
Kuadër i denjë për Goya-n: mnerë e krupë!
Njerëz ktu pamë ndër grahma, synin shpellë,
tu’e zgurdullue për bukë, e tu’e përcjellë!
 
E shokët fill tu’e prekun nëpër trup
posa dha shpirt, e tu’i plaçkitun krodhën
e bukës, krypën e çka n’torbë ju ndodhën!
 
XVII
E pamë se qysh nga halet mblidhen trohet,
qysh jepet për nji bukë e vetmja kmishë,
qysh hahet djath’i qelbun, voeja prishë,
qysh brehet kocka, bokla qysh thërmohet.
 
E si mandej cingarja ndahet trish
(se dysh u nda ndër burgje qysh prej kohet).
E pamë si prej urije pezmatohet
e bahet kafshë njeriu, e bahet bishë.
 
E kem’ provue ç’asht etja: kur na lejshin
gjith ditën n’diell pa ujë (e jo pse s’gjejshin),
e ngjitej gjuha zam për qiellzë pa jargë.
 
E pijshim ujë kanali. Aty ku bani
shurrën ndonjeni e tjetri edhe pëgani,
nji shok i rreshkun piu, dy hapa larg.
 
XVIII
E kemi pa se si njeriu nga dhuna
qi mbytë burrnin ma poshtë se shtaza ra,
se si nga friga meshkujt bahen gra,
e bahen shkardha e bahen der spijuna.
 
Njerëz qi dijshim koca kemi pa
kameleonta tue u ba, majmuna.
Por edhe tjetër pamë: si burra e çuna
vdesin torturash, pa kallzue, pa u qa.
 
E nxumë se qysh e ku provohet trimi,
si regjet karakteri nga mundimi,
dalluem se kush asht shok e kush kodosh.
 
E njoftëm t’urtin, burrin e martyrin,
e njoftëm turmën, njoftëm panairin
e shpirtënve qi jepen për dy grosh.
 
Burgu i diktaturës...

Burgu i diktaturës…

XIX

Miqsis ktu i endi lavd qi posi çam
qëndron i gjëlber pa ju veshkun fleta,
at qi koha me nder ndër endje t’veta
forcon e rrit kur t’jetë ngulitë për shkam!
 
Larg nga familjet ndër kto vende t’shkreta
sa here nji mik i mirë na u ba vëllam,
aq ma i çmueshëm ku s’ka veç breng e skam,
aq ma i dashtun ku ma pak duhet jeta.
 
Ma i langtë ullini sa ma i ashpër dheu.
Pisha e madhnueshme qi mbi curr shpërtheu
virtytin shfaqë qi lindi prej durimit.
 
Harrohet shoku me kë hove hove
bunjte, dëfreve, nxune ose punove;
po s’harrohet kurr shoku i mjerimit.
 
XX
N’orët e çlodhjes kur kujtesa e mpime
shkundet ngadalë nga pesha qi e mërtisë,
vidhen prej fundit rrahjet e dashnis
e tingullon nji jeh n’andërr t’nji grime.
 
O paqe e votrës, ambëlsi e fmisë!
Rreze e nji malli t’fortë qi nuk u shkime!
A do t’i shofim prap ato bekime?
A vijnë ma dit’e humbuna t’rinisë?
 
Ashtu mbas andrrash bota ktu përralet,
dhe hulumton mbi shenjat e mbi fallet
se kur ma kjo skëterrë do t’ketë nji fund.
 
N’ato përbindsha ku përgjon gjithkund
m’nji qoshe barku Mortja pa u përpushë,
endet e ndrojtun shpresa si vejushë.
 
XXI
Ky gjol, fole malarje, qi limanin
e lashtë romak me t’soçmin lidhë kundrejt,
nji qytetnim nën vehte ndryn qi u ngrejt
para se vendi t’kishte zot Romanin.
 
Oh ç’andërr burgu qi m’i ndezi dejt
kur veprës me mendim i bajsha planin!
Poet i kombit ktu ndaloje zanin!
Kreshnike asht vepra dhe qëllimi shejt!
 
E shifsha njerzin e lirë me vegla
nëpër kanale tue shpejtue si thnegla,
tokën e hapun der te rranza e malit…
 
E shifsha nji qytet tue dalë prej fundi…
Nji sagë ilire tue burue ndokundi…
Por ka ndryshim kanali prej kanalit.
 
XXII
O Buchenwald, o Majdanek, Dachau!
Kangën për ju qi nisa e nuk e sosa
ktu do ta kryej ku n’mishin tim vulosa
gjithçka n’anmiq Gjermani dogj’ e vrau!
 
I huej ai qe, mizuer për t’huej. Por dosa
ne s’na polli e nuk na llani shqau.
Nji gjak, nji gjuhe prej kombesh tjerë na ndau
qi e murmurojnë dy Drinat edhe Vjosa.
 
Qysh pra vëlleznit tanë punuen mbi ne
t’atillë nji dhunë qi s’banë as turq as shqe?
Nga trolli i vendit duel e u rrit kjo fare?
 
Nji djall e mbolli te nji vend i verbën.
Shqiptarë ata qi e sollën? Queji Serben,
Bullgarë e Grekë e Rusë!… Por jo Shqiptarë!
 
XXIII
Se qysh tepruem nuk din kush t’përgjigjet.
Topitet shkenca n’pamundsin e vet.
Natyra mshehka mbrenda nji vullnet
të cilit mendja ende s’ja mati ligjet.
 
Se kamp pune ky kurr nuk qe vërtet
por kamp çfarimi ku ndryshojnë veç shtigjet.
O Majdanek ku trupi n’furra digjet!
Por pllambë e dhè, Vloçisht, ke ti skelet!
 
Sa nji për tre, sa nji për pesë punuem.
Hoqëm urinë, lëngatën e torturën.
Rranjët e thella jetës ja diktuem.
 
Jo te sasija e vjamit, as e gjakut,
as te pejzit qi veshin armaturën.
Por te besimi i ngultë, te forca e shkakut.
 
XXIV
Ajo na mbajti gjallë. Si luleferrë
nga rrota e qerres shkelun rrafsh me tokën,
por qi nuk shtrohet për me vdekë e kokën
neserejt dielli plot uzdajë i pjerrë,
 
ashtu nën rrotën qi për ne që mokën
me shpirt ndër dhambë duruem na kët skëterrë,
lirin’ andrruem te nata e bame sterrë,
e zemrat tona ate për flamur rrokën.
 
Se nuk dyshuem na kurr qi shpejt a vonë
nga tyranija e randë atdheu do t’shkundesh,
dhe si nji perlë e nxjerrun thellë prej fundesh
 
ma e bukur do t’shkëlqente besa jonë.
Vuej por qëndro! Merr zemër te burrnija!
E vdis tue brohoritun: Rroftë Shqipnija!
.
Marrë nga “Libri i Burgut” – Eurorilindja; Tiranë fq. 63-79

 

Ju mund të ndiqni çdo përgjigje për këtë term nëpërmjet RSS 2.0 feed. Ju mund të lini një përgjigje , ose Ndiqni nga faqja e juaj. Kategoria: Gazeta, Kafe letrare  Etiketat: , , ,
Një përgjigje
  1. Jozef Radi Tha:

    Poema “Kanali”, e profesor Arshi Pipës mund të quhet Libri i Zi i Diktaturës Shqiptare. Nëse ndonjëherë do të kërkohet të futet në Antologjinë e Letërsisë Shqipe, më parë duhej të ishte futur detyrimisht në tekstet e Historisë së Shqipërisë.
    Monstrat e diktaturës së Kuqe duhet të mësojnë ta lexojnë dhe të heshtin. Nëse deri sot nuk kanë një Mea Culpa, së paku të heshtin…

Lini një Përgjigje

Visit Us On TwitterVisit Us On Facebook